६ फुटांपेक्षा कमी पीओपी मूर्तींसाठी कृत्रिम तलाव बंधनकारक; अंतिम निकाल राखून ठेवला, यंदाच्या गणेशोत्सवासाठी गेल्या वर्षीचीच व्यवस्था लागू

मुंबई, दि. २० : गणेशोत्सव जवळ आला की सार्वजनिक गणेश मंडळे, मूर्तिकार आणि गणेशभक्तांसमोर दरवर्षी निर्माण होणाऱ्या पीओपी अर्थात Plaster of Paris गणेशमूर्तींच्या विसर्जनाबाबतच्या संभ्रमाला यंदा मोठ्या प्रमाणावर विराम मिळाला आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने पीओपी मूर्तींच्या नैसर्गिक जलस्रोतांमधील विसर्जनासंदर्भातील याचिकांवरील सुनावणी पूर्ण करून अंतिम निर्णय राखून ठेवला असला, तरी यंदाच्या गणेशोत्सवासाठी गेल्या वर्षी न्यायालयाने केलेली अंतरिम व्यवस्था काटेकोरपणे लागू करण्यात यावी, असे स्पष्ट केले आहे.

त्यामुळे यंदाच्या गणेशोत्सवात ६ फुटांपेक्षा जास्त उंचीच्या पीओपी गणेशमूर्तींचे विसर्जन समुद्र, नदी अथवा अन्य नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये करण्यास सध्याच्या अंतरिम व्यवस्थेनुसार परवानगी राहणार आहे. मात्र ६ फुटांपेक्षा कमी उंचीच्या पीओपी मूर्तींचे विसर्जन स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी तयार केलेल्या कृत्रिम तलावांमध्येच करावे लागणार आहे.

नेमका हायकोर्टाचा आदेश काय?

मुंबई उच्च न्यायालयाने २४ जुलै २०२५ रोजी दिलेल्या अंतरिम आदेशात राज्य सरकारला विसर्जन धोरणात आवश्यक बदल करण्याचे निर्देश दिले होते. त्या आदेशानुसार ६ फुटांपेक्षा जास्त उंचीच्या पीओपी मूर्तींना नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये विसर्जनाची मुभा, तर त्यापेक्षा लहान पीओपी मूर्तींचे विसर्जन कृत्रिम तलावांमध्ये करण्याची व्यवस्था करण्यात आली होती. मूळ २०२५ आदेशात ही व्यवस्था मार्च २०२६ पर्यंत असल्याचे नमूद होते.

यानंतर २०२६ मध्ये या मुद्द्यावर पुन्हा सविस्तर सुनावणी झाली. पर्यावरण आणि जलप्रदूषणाचा मुद्दा उपस्थित करत सर्व पीओपी मूर्तींच्या नैसर्गिक जलस्रोतांतील विसर्जनावर बंदी घालण्याची मागणी न्यायालयासमोर करण्यात आली. न्यायालयानेही मोठ्या पीओपी मूर्तींच्या प्रतीकात्मक विसर्जनाचा पर्याय राज्य सरकारने गांभीर्याने विचारात घ्यावा, अशी भूमिका जुलैमध्ये मांडली होती.

मात्र १४ ऑगस्ट रोजी सुनावणी पूर्ण करताना न्यायालयाने अंतिम आदेश राखून ठेवला आणि तोपर्यंत आगामी गणेशोत्सवात गेल्या वर्षीचीच विसर्जन व्यवस्था काटेकोरपणे राबविण्याचे स्पष्ट केले. त्यामुळे यंदाच्या उत्सवाच्या अगदी तोंडावर मंडळे आणि मूर्तिकारांसमोरील मोठा संभ्रम दूर झाला आहे.

मोठ्या गणेश मंडळांना मोठा दिलासा

मुंबई, पुणे, ठाणे तसेच राज्यातील अनेक शहरांमध्ये सार्वजनिक गणेश मंडळांच्या मूर्ती १०, १५, २० फूट किंवा त्याहीपेक्षा मोठ्या असतात. अशा भव्य आणि वजनदार मूर्तींचे विसर्जन लहान कृत्रिम तलावांमध्ये करणे प्रत्यक्षात अत्यंत कठीण ठरते.

क्रेन, विसर्जन घाटाची खोली, मूर्तीचे वजन, वाहतूक व्यवस्था आणि सुरक्षितता यांचा विचार करता मोठ्या मंडळांकडून स्वतंत्र व्यवस्था करण्याची मागणी सातत्याने केली जात होती. आता उच्च न्यायालयाच्या स्पष्टीकरणामुळे यंदाच्या गणेशोत्सवाच्या नियोजनाला निश्चित दिशा मिळाली आहे.

६ फुटांपेक्षा कमी मूर्तींसाठी मात्र कृत्रिम तलाव

लहान पीओपी मूर्तींबाबत नियम मात्र स्पष्ट आहेत. ६ फुटांपेक्षा कमी उंचीच्या पीओपी मूर्ती कृत्रिम तलावातच विसर्जित कराव्या लागतील. स्थानिक महापालिका, नगरपालिका आणि अन्य स्थानिक स्वराज्य संस्थांवर अशा कृत्रिम विसर्जन तलावांची पुरेशी व्यवस्था करण्याची जबाबदारी असेल.

त्यामुळे घरगुती गणपती तसेच लहान सार्वजनिक मंडळांनी त्यांच्या परिसरातील अधिकृत कृत्रिम विसर्जन केंद्रांची माहिती आधीच घेणे आवश्यक ठरणार आहे.पर्यावरणाचा मुद्दाही केंद्रस्थानी

पीओपी मूर्तींच्या विसर्जनामुळे होणाऱ्या संभाव्य जलप्रदूषणाचा प्रश्न या संपूर्ण न्यायालयीन लढ्याच्या केंद्रस्थानी आहे. उच्च न्यायालयाने सुनावणीदरम्यान हा वाद धार्मिक प्रथा रोखण्याचा नसून नैसर्गिक जलस्रोत आणि पर्यावरणाच्या संरक्षणाशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट केले होते.

मोठ्या मूर्तींसाठी केवळ मूर्तीचे पाय पाण्याला स्पर्श करून प्रतीकात्मक विसर्जन करणे आणि त्यानंतर मूर्ती स्थानिक प्रशासनाच्या संग्रह अथवा पुनर्वापर केंद्रात नेणे, अशा पर्यायाचाही न्यायालयासमोर विचार झाला आहे. मात्र या मुद्द्यावर अंतिम निर्णय अद्याप आलेला नाही.

१४ सप्टेंबरला बाप्पांचे आगमन

यंदा सोमवार, १४ सप्टेंबर २०२६ रोजी गणेश चतुर्थी आहे. मुंबई महानगरपालिकेच्या २०२६ च्या अधिकृत नागरी दिनदर्शिकेतही १४ सप्टेंबरला गणेश चतुर्थी आणि शुक्रवार, २५ सप्टेंबरला अनंत चतुर्दशी नमूद करण्यात आली आहे.

पंचांगानुसार भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी तिथी १४ सप्टेंबर रोजी सकाळी सुमारे ७.०६ वाजता सुरू होऊन १५ सप्टेंबर रोजी सकाळी ७.४४ वाजेपर्यंत राहणार आहे.

पुण्यात गणेश स्थापनेचा मुहूर्त

तुमच्या मूळ मजकुरातील सकाळी ११.०२ ते दुपारी १.३१ हा वेळ दिल्लीसाठी आहे. पुण्यासाठी उपलब्ध पंचांगानुसार गणेशपूजेचा मध्यान्ह मुहूर्त सकाळी ११.१६ ते दुपारी १.४४ असा आहे; मुंबईत तो सकाळी ११.२० ते दुपारी १.४८ आहे. त्यामुळे पुण्याच्या बातमीत ११.१६ ते १.४४ हा वेळ देणे योग्य ठरेल.

ब्रह्म आणि इंद्र योग

१४ सप्टेंबरच्या पंचांगानुसार सकाळच्या काळात ब्रह्म योग असून तो साधारण दुपारी १२.४६-१२.४७ पर्यंत राहतो; त्यानंतर इंद्र योग सुरू होतो. विविध पंचांगांमध्ये स्थानिक वेळेनुसार काही मिनिटांचा फरक असू शकतो.

त्यामुळे मुहूर्त आणि योगांची माहिती प्रसिद्ध करताना संबंधित शहरानुसार पंचांगाची वेळ घेणे अधिक अचूक ठरेल.

२५ सप्टेंबरला अनंत चतुर्दशी

दहा दिवसांच्या गणेशोत्सवानंतर शुक्रवार, २५ सप्टेंबर २०२६ रोजी अनंत चतुर्दशी असून याच दिवशी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मोठ्या विसर्जन मिरवणुकांनी सांगता होईल. मुंबई महानगरपालिकेच्या अधिकृत २०२६ दिनदर्शिकेतही २५ सप्टेंबर ही अनंत चतुर्दशीची तारीख निश्चित आहे.

एकीकडे बाप्पाच्या आगमनाची तयारी आणि दुसरीकडे पीओपी मूर्तींच्या विसर्जनाच्या नियमांबाबत न्यायालयाने केलेले स्पष्टीकरण यामुळे यंदाच्या गणेशोत्सवाच्या नियोजनाचे चित्र अधिक स्पष्ट झाले आहे. मात्र पीओपी मूर्तींच्या नैसर्गिक जलस्रोतांतील विसर्जनाबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निकाल अद्याप यायचा आहे, ही बाबही महत्त्वाची आहे