तुम्ही गरज नसताना सोने खरेदी करू नये, परदेशात फिरायला जावू नये असे पंतप्रधानांना का हवे आहे ?

चार महिन्यांत दुसऱ्यांदा मोदींचे अनावश्यक सोनेखरेदी व परदेश प्रवास टाळण्याचे आवाहन; डॉलरची मागणी, आयात बिल आणि ‘स्वदेशी’ अर्थचक्राशी काय संबंध?

नवी दिल्ली : पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी अवघ्या चार महिन्यांच्या कालावधीत दुसऱ्यांदा नागरिकांना गरज नसल्यास सोने खरेदी टाळण्याचे आणि अनावश्यक परदेश प्रवास कमी करण्याचे आवाहन केले आहे. बिश्केक दौऱ्यादरम्यान प्रसिद्ध केलेल्या इन्स्टाग्राम रीलमध्ये त्यांनी परदेशातील सुट्ट्या, डेस्टिनेशन वेडिंग आणि अनावश्यक सोनेखरेदीऐवजी देशांतर्गत खर्चाला प्राधान्य देण्याचा संदेश दिला. यापूर्वी 10 मे रोजी हैदराबादमधील भाषणातही त्यांनी सोनेखरेदी, अनावश्यक परदेश प्रवास आणि इंधन वापर कमी करण्याचे आवाहन केले होते.

मोदींच्या या आवाहनामागे केवळ सोने किंवा पर्यटनाला विरोध नसून देशातून बाहेर जाणारे परकीय चलन कमी करणे आणि स्वदेशी अर्थव्यवस्थेत अधिक पैसा फिरता ठेवणे, हा प्रमुख आर्थिक विचार आहे.

सोने खरेदीचा डॉलरशी काय संबंध?

भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या सोने ग्राहकांपैकी एक असून देशातील मागणीचा मोठा भाग आयातीद्वारे पूर्ण केला जातो. सोने परदेशातून खरेदी करताना त्याचे पैसे मुख्यतः डॉलरमध्ये द्यावे लागतात. त्यामुळे सोने आयात वाढली की डॉलरची मागणी आणि देशाचे आयात बिलही वाढते.

आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये भारताची सोन्याची आयात 71.98 अब्ज डॉलरच्या विक्रमी पातळीवर पोहोचली. मागील वर्षाच्या तुलनेत ही वाढ सुमारे 24 टक्के होती. मात्र वजनाच्या दृष्टीने आयात 721.03 टन होती आणि त्यात किंचित घट झाली होती. म्हणजेच आंतरराष्ट्रीय बाजारातील वाढलेल्या सोन्याच्या किमतींमुळे देशाला अधिक डॉलर खर्च करावे लागले.

कच्चे तेल, यंत्रसामग्री किंवा इतर अनेक आयात वस्तू अर्थव्यवस्थेसाठी आवश्यक असल्याने त्यांची आयात अचानक थांबवणे शक्य नसते. मात्र दागिन्यांसाठी होणारी अनावश्यक सोनेखरेदी काही काळ पुढे ढकलता येऊ शकते. त्यामुळेच मोदींच्या आवाहनात सोनेखरेदीचा विशेष उल्लेख होत असल्याचे अर्थतज्ज्ञांकडून सांगितले जाते.

यापूर्वीही केले होते आवाहन

10 मे रोजी पंतप्रधानांनी नागरिकांना वर्षभर अनावश्यक सोनेखरेदी पुढे ढकलण्याचे आवाहन केले होते. त्याचबरोबर सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढवणे, शक्य तेथे वर्क फ्रॉम होम करणे, पेट्रोलियम उत्पादनांचा वापर कमी करणे आणि अनावश्यक परदेश प्रवास टाळण्यासही त्यांनी सांगितले होते. त्या वेळी हे आवाहन जागतिक अस्थिरता, कच्च्या तेलाच्या वाढत्या किमती आणि परकीय चलनावरील दबावाच्या पार्श्वभूमीवर करण्यात आले होते.

भारतीयांची सोन्यावरील पसंती कायम का?

भारतात सोने ही केवळ गुंतवणूक नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचाही भाग आहे. लग्नसमारंभ, अक्षय्य तृतीया, धनत्रयोदशी, दिवाळी आणि इतर शुभप्रसंगी सोन्याची खरेदी केली जाते. अनेक कुटुंबांमध्ये सोन्याकडे दीर्घकालीन बचत किंवा आर्थिक अडचणीच्या काळातील सुरक्षित मालमत्ता म्हणूनही पाहिले जाते.

त्यातच जागतिक अनिश्चिततेच्या काळात सोन्याला ‘सेफ हेवन’ गुंतवणूक मानले जाते. त्यामुळे किंमती वाढत असतानाही त्याची मागणी पूर्णपणे थांबत नाही.

मग RBI स्वतः एवढे सोने का ठेवते?

सामान्य नागरिकांची सोनेखरेदी आणि मध्यवर्ती बँकेकडून राखीव मालमत्ता म्हणून ठेवले जाणारे सोने या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. RBI परकीय चलन साठ्यात विविधता आणण्यासाठी डॉलर, इतर चलने आणि सोने अशा वेगवेगळ्या मालमत्ता ठेवते.

RBI ने जूनमध्ये स्पष्ट केले होते की त्याच्याकडील प्रत्यक्ष सोन्याचा साठा 880.52 टन असून त्यात बदल झालेला नाही. ऑगस्टपर्यंतही हा साठा 880.52 टनांवर कायम असल्याचे वृत्त आहे.

परदेश प्रवास कमी करण्याचे आवाहन का?

भारतीय नागरिक परदेशात प्रवास करताना विमान प्रवास, हॉटेल, खरेदी, भोजन आणि मनोरंजनासाठी मोठ्या प्रमाणात परकीय चलन खर्च करतात. याउलट तोच पर्यटन खर्च भारतात झाला तर पैसा देशातील हॉटेल, वाहतूक, पर्यटन आणि स्थानिक व्यवसायांमध्ये राहतो.

केंद्रीय पर्यटन मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार 2025 मध्ये 3.27 कोटी भारतीयांनी परदेश प्रवास केला. त्यापैकी सुमारे 43.5 टक्के प्रवास सुट्टी किंवा पर्यटनासाठी होता.

त्यामुळे पंतप्रधानांचा संदेश असा आहे की, आवश्यक व्यावसायिक किंवा वैयक्तिक परदेश प्रवास थांबवावा असा आग्रह नसून अनावश्यक परदेशी सुट्ट्या किंवा डेस्टिनेशन वेडिंगऐवजी भारतातील पर्यटनाला प्राधान्य द्यावे. त्यांच्या ताज्या वक्तव्यातही हा मुद्दा ‘वोकल फॉर लोकल’ आणि स्वदेशीच्या भूमिकेशी जोडण्यात आला आहे.

नेमका अर्थ काय?

मोदींच्या दोन्ही आवाहनांचा समान धागा म्हणजे—देशाला अत्यावश्यक वस्तूंच्या आयातीसाठी डॉलरची गरज असताना ज्या खर्चाला पर्याय उपलब्ध आहे, तो शक्यतो देशांतर्गत करावा. कमी अनावश्यक सोने आयात म्हणजे परकीय चलनाची बचत; परदेशाऐवजी भारतात पर्यटन म्हणजे खर्च देशाच्या अर्थव्यवस्थेत राहणे आणि स्थानिक रोजगाराला चालना.

म्हणूनच हे आवाहन “सोने खरेदी करू नका किंवा कधीच परदेशात जाऊ नका” असे सरसकट नसून, गरज नसताना अशा खर्चाला काही काळ मर्यादा घाला आणि शक्य तिथे स्वदेशी पर्याय निवडा, असा त्यामागील आर्थिक संदेश आहे.