विमान प्रवास की अग्निपरीक्षा? पाच वर्षांत पुणेकर प्रवाशांना वारंवार ‘तांत्रिक’ मनस्ताप

जरा लक्ष द्या, तुम्ही नागरी विमान राज्यमंत्री आहात हो! २०२५ : पुणे मार्गावरील प्रवाशांसाठी त्रासाचे वर्ष,२०२६ मध्येही परिस्थितीत फरक नाही

एसी बंद, तासन्तास कोंडवणूक, उड्डाण रद्द आणि तांत्रिक बिघाडांची मालिका — पुणेकर प्रवाशांच्या त्रासाला जबाबदार कोण?

पुणे : (शरद लोणकर ): विमानतळांच्या नवीन टर्मिनलचे उद्घाटन, हवाई संपर्काचा विस्तार, ‘उडान’सारख्या योजनांची चर्चा आणि वाढत्या प्रवासी संख्येचे आकडे एका बाजूला; तर दुसऱ्या बाजूला विमानातील एसी बंद पडणे, बंद केबिनमध्ये तासन्तास बसावे लागणे, तांत्रिक बिघाड, उड्डाण रद्द होणे आणि पर्यायी विमानासाठी रात्रभर प्रतीक्षा करावी लागणे—पुणेकर विमान प्रवाशांचा हा अनुभव वारंवार समोर येत आहे. केंद्र सरकारच्या नागरी विमान मंत्रालयात पुण्याचे खासदार मुरलीधर मोहोळ हे राज्यमंत्री आहेत.

म्हणूनच सवाल आहे—“मुरली अण्णा, विमान प्रवास ही अग्निपरीक्षाच होणार आहे काय?” टीका म्हणून नव्हे तर घटनांच्या नोंदीवर आधारित उत्तरदायित्वाचा सवाल आहे हो

दिल्लीहून पुण्याकडे येणाऱ्या स्पाइसजेटच्या एसजी-१०५ विमानातील वातानुकूलित यंत्रणा व्यवस्थित काम करत नसल्याच्या तक्रारीनंतर १०० हून अधिक प्रवाशांनी उड्डाण करण्यास विरोध केला आणि विमान पुन्हा ‘बे’मध्ये आणावे लागले. १२ ऑगस्ट २०२६ रोजी घडलेल्या या प्रकारामुळे विमान प्रवासातील प्रवाशांच्या सुरक्षिततेबरोबरच त्यांना मिळणाऱ्या मूलभूत सुविधांचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.

मात्र पुण्याकडे येणाऱ्या किंवा पुण्याहून जाणाऱ्या विमानातील अशा प्रकारची ही पहिलीच घटना नाही. गेल्या सुमारे पाच वर्षांच्या वृत्तनोंदी पाहिल्यास एसी बंद पडणे, विमानात तासन्तास बसवून ठेवणे, तांत्रिक बिघाड, वारंवार डी-बोर्डिंग-रीबोर्डिंग आणि अनेक तासांचा विलंब अशा घटनांचा प्रवाशांना वारंवार सामना करावा लागल्याचे दिसते.

२०२१ : पुणे-दिल्ली विमानाचा एसी उड्डाणानंतर बंद

ऑक्टोबर २०२१ मध्ये एअर इंडियाच्या पुणे-दिल्ली AI-852 विमानाचा एसी उड्डाणानंतर बंद पडल्याची प्रवाशांनी तक्रार केली होती. दिल्लीपर्यंत प्रवासादरम्यान वातानुकूलित यंत्रणा सुरू झाली नसल्याचे वृत्त त्यावेळी प्रसिद्ध झाले होते.

२०२४ : दिल्ली-पुणे स्पाइसजेटमध्ये उकाडा

जून २०२४ मध्ये दिल्ली-पुणे स्पाइसजेट SG-8938 मधील जवळपास १०० प्रवाशांनी अपुऱ्या वातानुकूलनामुळे त्रास झाल्याची तक्रार केली. दिल्लीच्या उकाड्यात प्रवाशांनी विमानातील पुस्तिका वापरून स्वतःला हवा घालण्याची वेळ आल्याचे वृत्त होते. मात्र स्पाइसजेटने एसीमध्ये बिघाड असल्याचे नाकारले होते.

नोव्हेंबर २०२४ मध्ये एअर इंडियाच्या पुणे-दिल्ली AI-858 विमानातील १५० हून अधिक प्रवाशांना एसीच्या समस्येदरम्यान विमानात तासभराहून अधिक काळ बसावे लागले आणि विमानाच्या उड्डाणाला जवळपास चार तास विलंब झाला.

२०२५ : पुणे मार्गावरील प्रवाशांसाठी त्रासाचे वर्ष

एप्रिल २०२५ मध्ये दिल्ली-पुणे स्पाइसजेट SG-477 मधील १५० पेक्षा अधिक प्रवासी दोन तासांहून अधिक काळ विमानात बसून होते. प्रवाशांनी एसी नीट काम करत नसल्यामुळे केबिनमध्ये अस्वस्थता निर्माण झाल्याचे सांगितले. स्पाइसजेटने शेवटच्या क्षणी तांत्रिक समस्या निर्माण झाल्याचे म्हटले होते; या विमानाला एकूण सहा तासांहून अधिक विलंब झाला.

जून २०२५ मध्ये दिल्ली-पुणे एअर इंडिया AI-2973 मधील सुमारे १५० प्रवाशांना आणखी गंभीर मनस्ताप सहन करावा लागला. जवळपास नऊ तासांचा विलंब, त्यापैकी सुमारे तीन तास स्थिर विमानात प्रतीक्षा आणि अपुरे वातानुकूलन अशा तक्रारी प्रवाशांनी केल्या. अखेर दुसऱ्या विमानातून प्रवाशांना पुण्याला पाठवण्यात आले.

२०२६ मध्येही परिस्थितीत फरक नाही

जानेवारी २०२६ मध्ये पुणे-दिल्ली एअर इंडिया AI-2470 विमानाला तांत्रिक बिघाडामुळे पाच तासांहून अधिक विलंब झाला. १५० हून अधिक प्रवाशांना जवळपास दीड तास विमानात बसवल्यानंतर उतरविण्यात आले होते.

एप्रिलमध्ये दिल्ली-पुणे AI-2609 मधील सुमारे १०० प्रवाशांना तांत्रिक बिघाड आणि अपुऱ्या एसीमुळे विमानातून उतरावे लागले, पुन्हा सुरक्षा तपासणी करून चढावे लागले आणि जवळपास तीन तास उशिराने प्रवास सुरू झाला.

यानंतर मे २०२६ मध्ये दिल्ली-पुणे Air India Express IX-1230 विमानातील प्रवाशांना तीन तासांपेक्षा जास्त काळ विमानात प्रतीक्षा करावी लागली. एसी वारंवार बंद-सुरू होत असल्यामुळे केबिन उष्ण आणि अस्वस्थ झाल्याच्या प्रवाशांच्या तक्रारी होत्या.

आणि आता १२ ऑगस्टला पुन्हा दिल्ली-पुणे मार्गावरील स्पाइसजेट SG-105 मध्ये उष्णता आणि एसीच्या समस्येवरून प्रवाशांनीच सामूहिक विरोध करत विमान पुन्हा बेवर नेण्याची मागणी केली.

फक्त गैरसोय नाही; गंभीर विमान दुर्घटनांचीही पार्श्वभूमी

प्रवाशांना होणारा त्रास हा एक भाग आहे. गेल्या काही वर्षांत भारतीय नागरी विमान वाहतुकीत काही गंभीर दुर्घटनाही नोंदल्या गेल्या.

१ मे २०२२ रोजी स्पाइसजेटचे मुंबई-दुर्गापूर SG-945 विमान उतरत असताना तीव्र turbulenceमध्ये सापडले. अनेक प्रवासी आणि कर्मचारी जखमी झाले. या घटनेची AAIBने ‘Accident’ म्हणून चौकशी करून अंतिम अहवालही प्रसिद्ध केला आहे.

यानंतर १२ जून २०२५ रोजी अहमदाबादहून लंडनला जाणारे Air India AI-171 Boeing 787-8 विमान उड्डाणानंतर दुर्घटनाग्रस्त झाले. विमानात २३० प्रवासी आणि १२ कर्मचारी होते; विमानातील २४२ जणांपैकी २४१ जणांचा मृत्यू झाला आणि एक प्रवासी बचावला, अशी एअर इंडियाची अधिकृत माहिती होती. जमिनीवरही जीवितहानी झाली.

महत्त्वाचे म्हणजे AI-171 दुर्घटनेचा अंतिम निष्कर्ष अजून जाहीर झालेला नाही. AAIBने फेब्रुवारी २०२६ मध्ये स्पष्ट केले होते की तपास सुरू असून दुर्घटनेच्या कारणाबाबत कोणताही अंतिम निष्कर्ष काढलेला नाही; जून २०२६ मध्येही तपास पुढे सुरू असल्याचे सांगण्यात आले. त्यामुळे दुर्घटनेच्या कारणाबाबत अंदाज बांधणे योग्य ठरणार नाही.

AAIBची आकडेवारीही लक्षवेधी

Aircraft Accident Investigation Bureauच्या अधिकृत आकडेवारीनुसार २०२२ ते ९ जून २०२६ या कालावधीत देशातील नागरी विमान वाहतुकीशी संबंधित ४१ दुर्घटना आणि २८ गंभीर घटना/घटनांची AAIBने नोंद किंवा तपास केला आहे. मात्र या आकडेवारीत केवळ नियमित प्रवासी विमान कंपन्या नसून हेलिकॉप्टर, प्रशिक्षण विमान आणि अन्य नागरी विमानांचाही समावेश आहे. त्यामुळे हे आकडे थेट व्यावसायिक प्रवासी विमानांच्या दुर्घटनांचे म्हणून पाहणे चुकीचे ठरेल.

२०२२ मध्ये AAIBकडे १२ दुर्घटना व ७ गंभीर घटना/घटना, २०२३ मध्ये १० व ५, २०२४ मध्ये ६ व ८, २०२५ मध्ये ८ व ५ आणि २०२६ मध्ये ९ जूनपर्यंत ५ दुर्घटना व ३ गंभीर घटना/घटनांची नोंद होती.

नियम आहेत; मग प्रवाशांचे हाल का?

केंद्र सरकारनेही संसदेत विमान विलंब किंवा रद्द होण्यामागे हवामान, तांत्रिक किंवा ऑपरेशनल कारणे, ATC, विमानतळाशी संबंधित कारणे आणि इतर असाधारण परिस्थिती असू शकतात, असे स्पष्ट केले आहे. अशा प्रसंगी प्रवाशांची गैरसोय कमी करण्यासाठी DGCAने विमान कंपन्यांनी देण्याच्या सुविधांबाबत स्वतंत्र नियम (CAR) जारी केले आहेत.

मात्र वारंवार समोर येणाऱ्या घटनांमधून प्रश्न केवळ “विमान उडाले की नाही?” एवढाच राहत नाही. एखादा तांत्रिक दोष लक्षात आल्यानंतर विमान न उडविणे ही सुरक्षा प्रक्रियेचाच भाग आहे; परंतु त्या प्रक्रियेदरम्यान प्रवाशांना किती वेळ बंद केबिनमध्ये बसवले जाते, एसी-पाणी-वैद्यकीय सुविधा मिळतात का, अचूक माहिती दिली जाते का आणि पर्यायी विमान किती लवकर उपलब्ध होते, हेदेखील महत्त्वाचे आहे.

कालच्या स्पाइसजेट घटनेत प्रवाशांनी स्वतःच विमानाच्या परिस्थितीबाबत आवाज उठवल्यानंतर विमान पुन्हा बेवर नेण्यात आले. या पार्श्वभूमीवर गेल्या पाच वर्षांची पुणे मार्गावरील नोंद पाहता विमान कंपन्यांची तांत्रिक देखभाल जितकी महत्त्वाची आहे, तितकीच प्रवाशांशी संवाद, आपत्कालीन सुविधा आणि जबाबदारी निश्चित करणे आवश्यक असल्याचे पुन्हा अधोरेखित होते.