विशेष लेख | शरद लोणकर
पाऊस सुरू झाला की पुण्यातील अनेक रस्त्यांवर पाणी साचते. त्यानंतर सोशल मीडियापासून चहाच्या टपरीपर्यंत एकच चर्चा सुरू होते – “ड्रेनेज तुंबले… त्यामुळे पाणी साचले!” मात्र, प्रत्यक्षात प्रत्येकवेळी ड्रेनेज लाईनच कारणीभूत असते का?
याचे उत्तर आहे – नाही.
शहरांमध्ये पावसाचे पाणी वाहून नेणारी पावसाळी गटार व्यवस्था (Storm Water Drain System) आणि घरगुती सांडपाणी वाहून नेणारी ड्रेनेज किंवा सिव्हर लाईन (Sewer Line) या दोन स्वतंत्र यंत्रणा असतात. या दोन्हीमधील फरक सर्वसामान्य नागरिकांना माहित नसल्याने अनेक गैरसमज निर्माण होतात. परिणामी, महापालिकेच्या कामांबाबतही चुकीच्या समजुती तयार होतात.
पावसाळी गटार म्हणजे काय?
पावसाचे पाणी रस्त्यावर साचू नये, ते शक्य तितक्या वेगाने नाले, ओढे, नदी किंवा जलवाहिन्यांपर्यंत पोहोचावे यासाठी उभारण्यात आलेल्या स्वतंत्र वाहिनीला पावसाळी गटार (Storm Water Drain) म्हणतात. या यंत्रणेत केवळ पावसाचे पाणी वाहून जाते. या गटारांचा घरगुती सांडपाण्याशी कोणताही संबंध नसतो.
ड्रेनेज (Sewer Line) म्हणजे काय?
घरातील शौचालय, बाथरूम, स्वयंपाकघर तसेच व्यावसायिक आस्थापनांमधून निर्माण होणारे सांडपाणी ज्या बंद पाईपलाईनद्वारे सांडपाणी शुद्धीकरण केंद्रापर्यंत (STP) नेले जाते, त्या यंत्रणेला ड्रेनेज किंवा सिव्हर लाईन म्हणतात. या सांडपाण्यावर प्रक्रिया झाल्यानंतरच ते पुढे सोडले जाते.
📌 तुम्हाला माहिती आहे का?
पावसाळी गटार : वरून पावसाचे पाणी आत घेण्यासाठी लोखंडी जाळी किंवा इनलेट असते.
ड्रेनेज लाईन : वर फक्त मॅनहोल असतो; तो तपासणी व देखभालीसाठी असतो. सांडपाणी घरातून बंद पाईपद्वारे या लाईनमध्ये प्रवेश करते.
पावसाळी गटार आणि ड्रेनेज लाईनची रचना कशी असते?
पावसाळी गटारे (Storm Water Drain) आणि ड्रेनेज लाईन (Sewer Line) या दोन्ही जमिनीखाली असल्या तरी त्यांची रचना आणि कार्यपद्धती पूर्णपणे वेगळी असते.
पावसाळी गटार हे रस्त्यावर पडणारे पावसाचे पाणी तात्काळ आत घेण्यासाठी तयार केलेले असते. त्यामुळे रस्त्याच्या कडेला किंवा मधोमध अनेक ठिकाणी लोखंडी जाळी (Grating), कॅच पिट (Catch Pit) किंवा पाण्याचा प्रवेश होण्यासाठी उघडी इनलेट्स दिसतात. पावसाचे पाणी या मार्गाने वाहत जाऊन पावसाळी गटारात प्रवेश करते आणि पुढे नाले, ओढे किंवा नदीपर्यंत पोहोचते.
याउलट ड्रेनेज किंवा सिव्हर लाईन ही पूर्णपणे बंद स्वरूपातील वाहिनी असते. घरातील शौचालय, स्नानगृह, स्वयंपाकघर तसेच इतर सांडपाणी बंद पाईपद्वारे या लाईनमध्ये सोडले जाते. रस्त्यावर दिसणारे मॅनहोलचे झाकण हे पाणी आत जाण्यासाठी नसून, तपासणी, साफसफाई, दुरुस्ती आणि देखभालीसाठी ठेवलेले प्रवेशद्वार असते. या लाईनमधील सांडपाणी पुढे सांडपाणी शुद्धीकरण केंद्रात (STP) नेले जाते.
यामुळेच रस्त्यावर लोखंडी जाळी दिसली की ती बहुधा पावसाळी गटार व्यवस्थेचा भाग असते, तर बंद गोल किंवा चौकोनी मॅनहोल सामान्यतः ड्रेनेज व्यवस्थेचा भाग असतो. मात्र शहरातील रचना, प्रकल्प आणि अभियांत्रिकी आराखड्यानुसार काही ठिकाणी अपवादही आढळू शकतात.
याच कारणामुळे पावसाळी गटारे आणि ड्रेनेज लाईन यांच्यातील फरक समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. रस्त्यावर पाणी साचले म्हणजे प्रत्येकवेळी ड्रेनेज तुंबले असे नसते; अनेकदा समस्या पावसाळी गटारांची क्षमता, त्यांची देखभाल किंवा निचऱ्याच्या मार्गातील अडथळ्यांशी संबंधित असते.
मग रस्त्यावर पाणी का साचते?
रस्त्यावर पाणी साचण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात.
- पावसाळी गटारांची अपुरी क्षमता.
- गटारांमध्ये गाळ, प्लास्टिक आणि कचरा साचणे.
- नैसर्गिक नाले बुजवणे किंवा त्यांच्यावर अतिक्रमण होणे.
- पावसाळी गटारे आणि ड्रेनेज लाईन यांच्यात चुकीच्या जोडण्या (Cross Connections) होणे.
- अतिवृष्टीमुळे पावसाच्या पाण्याचा निचरा मंदावणे.
या कारणांमुळे पावसाचे पाणी वेळेत वाहून जात नाही आणि रस्ते जलमय होतात.
दोन्ही व्यवस्था एकत्र आल्या तर काय होते?
जर मोठ्या प्रमाणात पावसाचे पाणी ड्रेनेज लाईनमध्ये गेले, तर सांडपाणी व्यवस्थेवर अतिरिक्त ताण येतो आणि मॅनहोल तुंबण्याची किंवा सांडपाणी रस्त्यावर येण्याची शक्यता वाढते. उलट, सांडपाणी पावसाळी गटारांमध्ये सोडले गेले, तर ते थेट नद्या, नाले किंवा इतर जलस्रोतांमध्ये मिसळून प्रदूषण वाढवते. त्यामुळे या दोन्ही यंत्रणा स्वतंत्र आणि कार्यक्षम ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.
मुंबई आणि पुणेकरांनी काय लक्षात ठेवावे?
पावसाळ्यात प्रत्येकवेळी रस्त्यावर पाणी साचले म्हणजे “ड्रेनेज तुंबले” असे समजणे योग्य नाही. अनेकदा त्यामागे पावसाळी गटारांची क्षमता, त्यांची देखभाल किंवा निचऱ्याच्या मार्गातील अडथळे कारणीभूत असतात. त्यामुळे Storm Water Drain आणि Sewer Line यांतील फरक समजून घेणे ही केवळ तांत्रिक बाब नसून, शहराच्या पायाभूत सुविधांविषयी योग्य समज निर्माण करण्याची गरज आहे.
✍️ संपादकीय टीप
वाचकांनो,
‘माय मराठी डॉट नेट’ नेहमीच केवळ घटना सांगण्यापेक्षा त्या घटनेमागील कारणे समजावून सांगण्याचा प्रयत्न करत आला आहे. शहर, पाणी, पर्यावरण, महापालिका, वाहतूक आणि नागरी सुविधांबाबत अनेक तांत्रिक संज्ञा आपण रोज ऐकतो; मात्र त्यांचा नेमका अर्थ आपण समजावून घ्यायला हवा .
या पार्श्वभूमीवर आजपासून आम्ही ‘समजून घ्या’ ही विशेष माहितीपर मालिका सुरू करत आहोत. या मालिकेत शहराशी निगडित विविध विषय सोप्या आणि अभ्यासपूर्ण भाषेत उलगडण्याचा प्रयत्न असेल.
या मालिकेतील पहिला विषय आहे – पावसाळी गटारे (Storm Water Drain) आणि ड्रेनेज लाईन (Sewer Line) यातील फरक.
📌 सूचना : हा लेख माहितीपर असून नागरिकांमध्ये जनजागृती करण्याच्या उद्देशाने प्रकाशित करण्यात आला आहे.
— संपादक
