आधीच कोंडीत अडकलेल्या पुणेकरांसाठी आणखी एक प्रश्न
पुणे : उत्सव कोणत्याही धर्माचा असो, देवाचा असो; त्यातून भक्तिभाव जागला पाहिजे. नित्याच्या संसारिक जबाबदाऱ्या पार पाडताना प्रत्येक माणूस कुठे ना कुठे श्रद्धाळू असतो, भाविक असतो आणि आपल्या श्रद्धेच्या उत्सवात आनंदाने रममाणही होतो. त्यामुळे उत्सवच नकोत, धार्मिक कार्यक्रमच नकोत, अशी भूमिका असण्याचे कारण नाही. प्रश्न आहे तो उत्सव साजरा करण्याच्या पद्धतीचा ….
पुण्याचा गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राचाच नव्हे, तर देशभरात ओळखला जाणारा लोकोत्सव आहे. मात्र गेल्या काही वर्षांत त्याला चिकटलेल्या कर्णकर्कश आवाजाच्या स्वरूपाविरोधात आता पुणेकर उघडपणे भूमिका घेऊ लागले आहेत. गणेशोत्सव हा कोणत्या कार्यकर्त्याची हौस भागविण्यासाठी नाही, कोणत्या राजकीय नेत्याच्या शक्तिप्रदर्शनासाठीही नाही; तो भाविकांचा आणि पुणेकरांचा लोकोत्सव आहे, ही भावना पुन्हा प्रबळ होताना दिसत आहे.
डीजे, लाऊडस्पीकर आणि प्रचंड ध्वनीतीव्रतेच्या मुद्द्यावर सुरू झालेल्या चर्चेबरोबरच आता दुसरा एक महत्त्वाचा मुद्दा पुढे येत आहे—रस्त्यांवर उभारले जाणारे मांडव.
उत्सव दहा दिवसांचा… रस्ता मात्र पंधरा दिवस अडणार?
गणेशोत्सव दहा दिवसांचा असतो. मात्र मंडप उभारण्याची तयारी उत्सव सुरू होण्याच्या काही दिवस आधी सुरू होते आणि विसर्जनानंतर तो पूर्णपणे हटविण्यासही वेळ लागतो. त्यामुळे अनेक ठिकाणी प्रत्यक्षात किमान पंधरा दिवस किंवा त्याहून अधिक काळ रस्त्याचा काही भाग मांडव, सजावट आणि इतर व्यवस्थेसाठी व्यापला जातो.
आधीच पुण्यात वाहतूक कोंडीची समस्या गंभीर आहे. शहरातील अनेक रस्त्यांवर सकाळ-संध्याकाळच नव्हे, तर दिवसभर वाहनांच्या रांगा लागलेल्या दिसतात. अशा परिस्थितीत रस्त्याची उपलब्ध रुंदी आणखी कमी झाली तर त्याचा थेट परिणाम त्या परिसरातील वाहतुकीवर होणार हे स्पष्ट आहे.
आणि म्हणूनच प्रश्न गणेश मंडळापुरता मर्यादित ठेवून चालणार नाही.
गणेशोत्सव असो, नवरात्रोत्सव असो, दहीहंडी असो किंवा कोणत्याही धर्माचा सार्वजनिक उत्सव असो—रस्त्याच्या वापराबाबत नियम सर्वांना समान असले पाहिजेत.
मांडवाला विरोध नाही; रस्ता पूर्ण अडविण्याला प्रश्न
पुणे महापालिकेने यंदाच्या गणेशोत्सव आणि नवरात्रोत्सवासाठी जारी केलेल्या मार्गदर्शक सूचनांमध्येही रस्ते आणि पदपथ मोकळे ठेवावेत, मांडव व सजावटीमुळे वाहतूक अथवा आपत्कालीन वाहनांच्या हालचालींना अडथळा होऊ नये, अशा सूचना देण्यात आल्या आहेत. आयोजकांनी संबंधित महापालिका आणि वाहतूक पोलिसांच्या परवानगीच्या अटींचे पालन करणे अपेक्षित आहे.
त्यामुळे खरी गरज आहे ती परवानगी कागदावर आहे की प्रत्यक्षात तिचे पालन होते, हे पाहण्याची.
एखाद्या रस्त्याची रुंदी किती आहे?
मांडवाला किती जागेची परवानगी देण्यात आली?
प्रत्यक्षात त्याने किती जागा व्यापली?
पादचाऱ्यांसाठी सुरक्षित मार्ग शिल्लक आहे का?
रुग्णवाहिका किंवा अग्निशमन दलाचे वाहन सहज जाऊ शकते का?
आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—त्या परिसरातील नेहमीच्या वाहतुकीचा विचार परवानगी देताना केला गेला का?
याची तपासणी प्रशासनानेच करायला हवी.
उच्च न्यायालयानेही रस्त्यांबाबत स्पष्ट भूमिका मांडली आहे
या विषयात कायद्याची भूमिकाही महत्त्वाची आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने सार्वजनिक रस्ते आणि पदपथांवरील धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे की, मांडवामुळे वाहनांची मुक्त वाहतूक किंवा पादचाऱ्यांची ये-जा अडत असेल तर अशा पद्धतीने परवानगी देता येणार नाही. नागरिकांना अडथळामुक्त रस्ते आणि पदपथ उपलब्ध असणे हे संविधानाच्या अनुच्छेद २१ शी जोडलेले असल्याचे न्यायालयाने नमूद केले आहे. विशेष म्हणजे हे निर्देश सर्व धर्म आणि सर्व पंथांच्या उत्सवांना समानपणे लागू असल्याचेही न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे.
म्हणजेच हा मुद्दा श्रद्धा विरुद्ध प्रशासन असा नाही. उलट श्रद्धेचा आदर राखून सार्वजनिक हिताचे संरक्षण कसे करायचे, हा खरा प्रश्न आहे.
वाहतूक पोलिसांचा अभिप्राय केवळ औपचारिक नको
पुण्यात एखाद्या मोठ्या किंवा महत्त्वाच्या रस्त्यावर मांडव उभा राहत असेल तर त्या परिसरातील दररोजची वाहनसंख्या, पर्यायी मार्गांची क्षमता, जवळील शाळा-रुग्णालये, पीएमपी बसमार्ग आणि आपत्कालीन वाहनांची ये-जा यांचा विचार होणे आवश्यक आहे.
केवळ ‘दरवर्षी येथेच मांडव असतो’ एवढ्या कारणावर वर्षानुवर्षे तीच व्यवस्था सुरू ठेवणे शहराच्या बदललेल्या वाहतूक परिस्थितीत योग्य ठरेल का, याचाही पुनर्विचार होण्याची वेळ आली आहे.
गेल्या काही वर्षांत पुण्यात वाहनांची संख्या, बांधकामे आणि लोकसंख्या वाढली. अनेक रस्त्यांवरील परिस्थिती बदलली. त्यामुळे वर्षांपूर्वी ज्या जागी मांडवामुळे फारसा अडथळा होत नव्हता, त्याच जागी आज गंभीर कोंडी होऊ शकते.
भाविकांचाही प्रश्न—बाप्पाच्या दर्शनासाठी दुसऱ्याला त्रास का?
गणेशोत्सवाचा केंद्रबिंदू श्री गणेशाची आराधना आणि समाजाला एकत्र आणणे हा आहे. मग त्या उत्सवामुळे एखादा वृद्ध तासभर वाहतुकीत अडकावा, रुग्णवाहिकेला मार्ग मिळू नये, बसचा मार्ग अडावा किंवा रोज कामावर जाणाऱ्या नागरिकाला मोठा वळसा घ्यावा लागावा, अशी परिस्थिती निर्माण होणे उत्सवाच्या मूळ भावनेशी सुसंगत ठरेल काय?
मांडव भव्य असण्यापेक्षा उत्सव भावपूर्ण असणे अधिक महत्त्वाचे नाही काय?
हा प्रश्न केवळ मंडळांनी नव्हे तर राजकीय नेत्यांनी आणि प्रशासनानेही स्वतःला विचारण्याची गरज आहे.
आवाजानंतर आता मांडवांबाबतही आत्मपरीक्षणाची वेळ
कर्णकर्कश डीजे आणि लाऊडस्पीकरच्या आवाजाबाबत पुण्यात सुरू झालेल्या चर्चेने एक महत्त्वाची गोष्ट घडवून आणली—उत्सवातील प्रत्येक प्रथा प्रश्नांच्या पलीकडे नाही, हे नागरिक बोलून दाखवू लागले.
आता त्याच दृष्टीने रस्त्यावरील मांडवांकडे पाहण्याची वेळ आली आहे.
उत्सव बंद करा, मांडव बंद करा, अशी भूमिका कोणीच घेणार नाही पण रस्त्याची क्षमता पाहून मांडवाचा आकार ठरवा, पादचारी आणि वाहनांसाठी पुरेसा मार्ग ठेवा, आपत्कालीन वाहनांसाठी मार्ग कायम खुला ठेवा आणि नियम कोणत्याही धर्मासाठी वेगळे करू नका, एवढी अपेक्षा अवाजवी म्हणता येणार नाही.
कारण शेवटी उत्सव सर्वांचा आहे आणि रस्ताही सर्वांचाच आहे.
