उघड्या डोळ्यांनी पुणेकर पाहताहेत तळजाईची ही दुर्धर अवस्था…
विशेष शोधनिबंध (Investigative Report)
पुणे:
पुण्याचे ‘हिरवे फुफ्फुस’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तळजाई टेकडीच्या कुशीत सध्या विकास आणि बांधकामाच्या नावाखाली कायद्याची आणि पर्यावरणाची उघडपणे होळी सुरू आहे -धनकवडी सीमेवरील अत्यंत संवेदनशील डोंगर उतारावर युनिफाइड डीसीपीआर (UDCPR) आणि राष्ट्रीय हरित लवादाच्या (NGT) नियमांना केराची टोपली दाखवत, तब्बल ३० ते ४० फूट खोल उभी डोंगर कटिंग (Vertical Cutting) सुरू असल्याचे कागदोपत्री पुराव्यांसह उघड झाले आहे.
याबाबत जागरूक नागरिकांनी आणि पत्रकारांनी पुराव्यांसह जाब विचारला असता, महापालिकेच्या बांधकाम विकास विभागाच्या अभियंत्यांनी पत्रकाराला न घेताच गुपचूप जागेची पाहणी उरकली. आज महापालिकेत थेट फाईल पुढे करत अधिकाऱ्यांनी ‘इथे डोंगर उतार नाहीच, सर्व काही मंजूर प्लॅननुसार आणि २ मजली तळघराच्या (Double Basement) नियोजनानुसार कायदेशीर सुरू आहे,’ असा धक्कादायक दावा करत स्वतःची कातडी वाचवण्याचा प्रयत्न केला आहे.विशेष म्हणजे महापालिकेच्या दृष्टीने तळजाई च्या माथ्यापर्यंत डोंगर उतार सुद्धा नाहीये तशी कागदोपत्री तरतूद महाभागांनी करवून ठेवली आहे.
📜 पुण्याचे ‘हिरवे फुफ्फुस’: जाणून घ्या तळजाईचा गौरवशाली इतिहास
महापालिका आणि बिल्डर लॉबी ज्या टेकडीचा उतार ओरबाडून काढत आहेत, त्या तळजाई टेकडीला पुण्याच्या पर्यावरणात ऐतिहासिक महत्त्व आहे:
- निसर्गाचे कवच: सुमारे ६०० एकर आरक्षित वनक्षेत्रात (Reserved Forest) पसरलेली ही टेकडी पुणे शहराच्या मध्यभागी (सहकारनगर, पर्वती परिसर) वसलेली आहे. ही टेकडी शहरासाठी ‘ऑक्सिजन हब’ म्हणून काम करते.
- तळजाई माता मंदिर: या जंगलाच्या प्रवेशद्वाराजवळ सुमारे ४०० वर्षे जुने ऐतिहासिक तळजाई माता मंदिर आहे, ज्यावरून या संपूर्ण टेकडीला हे नाव पडले आहे.
- जैवविविधतेचे नंदनवन: या टेकडीवर मोरांचा मोठा वावर आहे. तसेच शेकडो प्रजातींचे पक्षी, ससे, दुर्मिळ वनस्पती आणि प्राणी यांचे हे नैसर्गिक अधिवास आहे.
- नैसर्गिक जलस्त्रोत: या टेकडीचे खडक पावसाचे पाणी जमिनीत जिरवून खालच्या वस्त्यांची भूजल पातळी (Aquifers) टिकवून ठेवतात.
🔴 शासनाचा वरदहस्त: डोंगर उतार कागदावर ‘निवासी’ करण्याचा खेळ!
तळजाई परिसरातील बहुसंख्य बांधकामे याच छुपेपणाने झाली आहेत. प्रत्यक्ष जमिनीवर तीव्र डोंगर उतार आणि घनदाट झाडी असतानाही, राज्य सरकारने आणि महापालिकेने केवळ बिल्डर लॉबीच्या आर्थिक फायद्यासाठी या संवेदनशील क्षेत्रांचे मूळ आरक्षण (HTHS / Green Zone) बदलून ते कागदोपत्री ‘निवासी झोन’ (Yellow Zone) घोषित केले आहे.
अधिकारी आता सोयीस्करपणे ‘इथे डोंगर उतार नाहीच’ असा युक्तिवाद करत आहेत, कारण त्यांच्याकडे ‘शासकीय मंजुरीचे’ कवच आहे. परंतु, कागदावर झोन बदलला म्हणून निसर्गाचे नियम बदलत नाहीत आणि तिथे जमीन खचण्याचा किंवा कोसळण्याचा धोका कमी होत नाही. युनिफाइड डीसीपीआरच्या नियमांनुसार, जमिनीचा नैसर्गिक उतार १५ अंशांपेक्षा जास्त असल्यास तिथे उभ्या कटिंगला पूर्ण बंदी आहे, परंतु या नियमाची महापालिकेने उघडपणे विल्हेवाट लावली आहे.
🔴 सॅटेलाईट नकाशे उघड पाडत आहेत अधिकाऱ्यांचा खोटेपणा!
महापालिका अधिकारी जरी ‘इथे डोंगर उतार नाही’ असे सांगून बिल्डर लॉबीला क्लीन चिट देत असले, तरी महापालिकेच्या फाईलवरील अधिकृत मंजूर नकाशानेच त्यांचा बुरखा फाडला आहे [Image]. प्रकल्पाच्या अधिकृत ‘LOCATION PLAN’ मध्ये स्पष्टपणे ‘कंटूर लाईन्स’ (डोंगर उताराच्या तांत्रिक रेषा) उमटलेल्या दिसत आहेत [Image]. जर ही जागा नैसर्गिकरीत्या सपाट होती, तर मग इमारतीसाठी ३० ते ४० फुटांचा उभा कापलेला कडा (Vertical Cliff) दिसतो कसा ? या तांत्रिक प्रश्नाचे उत्तर देण्यास अधिकाऱ्यांनी जाणीवपूर्वक टाळाटाळ केली.
🔴 ११ हजार चौरस मीटर भूखंडावर ‘मृत्यूचा खड्डा’!
सध्या उदाहरणा दाखल दिलेला एक बांधकाम प्रकल्प : महापालिकेच्या अधिकृत दस्तऐवजानुसार, हा प्रकल्प तब्बल ११,१७१ चौरस मीटर (सुमारे २.७ एकर) विस्तीर्ण भूखंडावर पसरला आहे [Image]. या प्रकल्पांतर्गत सुमारे ७ ते ८ मजल्यांच्या (२२.९० मीटर उंचीच्या) Wing A, B, C, D आणि Wing E (MHADA) अशा अवाढव्य आरसीसी ब्लॉक्सना मंजुरी देऊन तब्बल २२ हजार चौरस मीटरपेक्षा जास्त चटईक्षेत्राचे (Built-up Area) काँक्रीटचे जंगल उभे केले जात आहे . संवेदनशील डोंगर उताराच्या भागात मल्टि-लेव्हल तळघरांसाठी ३० फूट खोल उभी खोदाई करणे भूगर्भाच्या मूळ नियमांच्या पूर्णपणे विरोधात आहे .
🔴 शेकडो नागरिकांच्या जिवाशी खेळ!
भौगोलिक रचनेनुसार, या वादग्रस्त भूखंडाच्या चारही बाजूने लोकवस्ती आहे, तर भूखंडाच्या वर आणि खाली देखील इतर निवासी इमारती आहेत . चारी बाजूंनी सामान्य पुणेकरांच्या घरांनी वेढलेल्या या मध्यवर्ती भागात ३५ फूट खोल खडक फोडल्यामुळे आजूबाजूच्या सर्व जमिनीचा पाया (Structural Base) खिळखिळा झाला आहे. पावसाळ्यात वरून अत्यंत वेगाने येणारे पाणी वर-खालच्या इमारतींची माती खचून वाहून नेऊन मोठी आपत्ती निर्माण होऊ शकेल असा (Landslide) थेट धोका आहे. या प्रकल्पामुळे दैनंदिन १,२५,००० लिटर पाणी जमिनीत उपसले जाणार असल्याने भविष्यात या भागात तीव्र जलसंकट उभे राहणार आहे.
🔴 पुरावे समोर येताच सर्वोच्च प्रशासनाने आवळली जीभ!
‘कागदावर २ मजली तळघराची फाईल मंजूर केली म्हणजे निसर्गाचा केलेला खून आणि नागरिकांच्या जिवाला असलेला धोका कायदेशीर ठरत नाही,’ असा आक्रमक पवित्रा पर्यावरणप्रेमींनी घेतला आहे. उद्या पावसाळ्यात जर इथे एखादी दुर्घटना घडली आणि निष्पाप नागरिकांचा जीव गेला, तर ही ‘अधिकृत’ मंजुरी देणारे महापालिकेचे अधिकारी आणि मौन बाळगणारे आयुक्त यावर फौजदारी जबाबदारी घेणार का? या प्रकल्पावर तात्काळ ‘स्टॉप वर्क’ (Stop Work) नोटीस बजावून उच्चस्तरीय चौकशी न झाल्यास नागरिक आणि पर्यावरण संस्था थेट राष्ट्रीय हरित लवादाकडे (NGT) धाव घेणार असल्याचे समजते.
🛑 तळजाईला तिन्ही बाजूंनी सिमेंटचा वेढा!
भौगोलिक वास्तवाचा पंचनामा केला असता, तळजाई टेकडीला आज तिन्ही बाजूंनी वेगवेगळ्या परिस्थितीने वेढले आहे.
- दक्षिणेकडून आक्रमण: सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, टेकडीच्या दक्षिणेकडील बाजूने नागरी बांधकामे थेट वर सरकत तळजाई माता मंदिराच्या पर्यंत जाऊन पोहोचत आहेत. हा भाग सिमेंटच्या विळख्यात पूर्णपणे अडकला आहे.
- पश्चिमेकडे आवर: दुसरीकडे, टेकडीच्या पश्चिमेकडील बाजूला पर्यावरणप्रेमींच्या आंदोलनांमुळे आणि वन विभागाच्या काही अंशी कडक नियमांमुळे बेकायदेशीर बांधकामांना काही प्रमाणात ‘आवर’ घालण्यात यश आले आहे.
- उत्तरेकडे सजग नागरिक: सुदैवाने, टेकडीची उत्तरेकडील बाजू जी सहकारनगरच्या हद्दीत येते, ती बाजू तिथल्या सजग सहकारनगर वासियांनी आणि ‘तळजाई बचाव अभियान’ अंतर्गत रस्त्यावर उतरून स्वतः राखून ठेवली आहे. मात्र, याच उत्तरेकडील आणि पूर्वेकडील सीमेवर असलेल्या विवेकानंद नगरच्या अगदी खेटून आता ११ हजार चौरस मीटरच्या भूखंडावर २ मजले खोल तळघराचा हा नवीन काँक्रीटचा कॅन्सर शासकीय संमतीने पसरवला जात आहे
