भारतात पहिल्यांदा क्रेडिट कार्ड घेणाऱ्यांपैकी निम्मे ‘Gen Z’; ४६ टक्के ग्राहक निमशहरी-ग्रामीण भागांतील
पुणे | प्रतिनिधी
भारतात प्रथमच क्रेडिट कार्ड घेणाऱ्या ग्राहकांमध्ये तरुणांचे प्रमाण वेगाने वाढत आहे. मार्च २०२६ पर्यंत अशा ग्राहकांपैकी ५० टक्के ग्राहकांचे वय ३० वर्षे किंवा त्यापेक्षा कमी होते. त्याचबरोबर ४६ टक्के ग्राहक निमशहरी आणि ग्रामीण भागांतील असल्याचे ट्रान्सयुनियन सिबिलच्या नव्या अभ्यासातून समोर आले आहे.
ट्रान्सयुनियन सिबिलने प्रसिद्ध केलेल्या ‘बियॉन्ड द स्वाइप २०२६ : हाऊ इंडिया यूजेस कार्ड ॲज अ क्रेडिट इन्स्ट्रुमेंट’ या श्वेतपत्रिकेत भारतातील क्रेडिट कार्ड बाजारपेठेचा मागील दहा वर्षांचा आढावा घेण्यात आला आहे. मार्च २०२२ मध्ये प्रथमच कार्ड घेणाऱ्या ग्राहकांमध्ये ३० वर्षे किंवा त्यापेक्षा कमी वयाच्या ग्राहकांचे प्रमाण ४३ टक्के होते. मार्च २०२६ मध्ये ते ५० टक्क्यांवर पोहोचले. निमशहरी आणि ग्रामीण भागातील ग्राहकांचे प्रमाण याच कालावधीत ४२ टक्क्यांवरून ४६ टक्क्यांपर्यंत वाढले आहे.
कार्डधारकांची संख्या ३.६ पट वाढली
मार्च २०१६ ते मार्च २०२६ या दहा वर्षांत भारतातील क्रेडिट कार्डधारकांची संख्या १.४ कोटींवरून ५.२ कोटींवर पोहोचली. म्हणजेच कार्डधारकांच्या संख्येत ३.६ पट वाढ झाली. सक्रिय क्रेडिट कार्डांची संख्या २.१ कोटींवरून १०.७ कोटींवर, म्हणजे जवळपास पाच पट वाढली आहे.
याच काळात क्रेडिट कार्डवरील एकूण थकीत रक्कम ४० हजार कोटी रुपयांवरून ३.१ लाख कोटी रुपयांपर्यंत वाढली. ही वाढ ८.३ पट आहे. प्रत्येक ग्राहकामागील क्रेडिट कार्डवरील सरासरी थकीत रक्कमही ३१ हजार रुपयांवरून ६५ हजार रुपयांपर्यंत वाढल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.
पहिले क्रेडिट कार्ड म्हणजे कर्जप्रवासाची सुरुवात नाही
प्रथमच क्रेडिट कार्ड घेणाऱ्या ग्राहकांपैकी २५ टक्के ग्राहकांकडे आधीच तीन किंवा त्यापेक्षा अधिक कर्जसुविधा सुरू होत्या. त्यामुळे अनेक ग्राहकांसाठी पहिले क्रेडिट कार्ड ही औपचारिक कर्जव्यवस्थेतील पहिली पायरी राहिलेली नसून, आधीपासून असलेल्या वैयक्तिक कर्ज, ग्राहक वस्तू कर्ज किंवा अन्य कर्जसुविधांमध्ये आणखी एक भर असल्याचे दिसून येते.
विशेषतः २४ ते ३० वर्षे वयोगटातील ‘Gen Z’ ग्राहकांमध्ये पहिले कार्ड घेण्यापूर्वीच इतर कर्जांचा वापर मोठ्या प्रमाणात दिसून आला. २०२४ मध्ये पहिले कार्ड घेणाऱ्या या वयोगटातील ३१ टक्के ग्राहकांकडे दोन किंवा त्यापेक्षा अधिक सक्रिय कर्जखाती होती. याउलट, कोणताही पूर्वीचा कर्जवापर नसलेल्या Gen Z ग्राहकांचे प्रमाण ३० टक्के होते.
तीन किंवा अधिक कार्डे ठेवणाऱ्यांचे प्रमाणही वाढले
२०१६ मध्ये केवळ क्रेडिट कार्डच असलेल्या ग्राहकांचे प्रमाण ५० टक्के होते. २०२६ पर्यंत ते ३३ टक्क्यांपर्यंत खाली आले. त्याच वेळी क्रेडिट कार्डसोबत इतर उपभोग कर्जांचा वापर करणाऱ्या ग्राहकांचे प्रमाण १६ टक्क्यांवरून ३२ टक्क्यांपर्यंत वाढले. तीन किंवा त्यापेक्षा अधिक क्रेडिट कार्डे असलेल्या ग्राहकांचे प्रमाणही १२ टक्क्यांवरून २२ टक्क्यांपर्यंत वाढले आहे.
भारतात अजूनही क्रेडिट कार्डचा वापर तुलनेने कमी
मार्च २०२६ पर्यंत भारतातील सक्रिय कर्ज ग्राहकांमध्ये क्रेडिट कार्ड वापरणाऱ्यांचे प्रमाण सुमारे २५ टक्के होते. युनायटेड किंग्डममध्ये हे प्रमाण ७० टक्के, कोलंबियामध्ये ६२ टक्के आणि हाँगकाँगमध्ये ९८ टक्के आहे. त्यामुळे भारतात क्रेडिट कार्ड बाजारपेठ वाढत असली, तरी इतर देशांच्या तुलनेत त्याचा विस्तार अजूनही कमी आहे.
जबाबदार कर्जवाटपाची गरज
ट्रान्सयुनियन सिबिलचे व्यवस्थापकीय संचालक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी भावेश जैन यांनी सांगितले की, ग्राहक आता क्रेडिट कार्डसोबत कमी रकमेची वैयक्तिक कर्जे, ग्राहक टिकाऊ वस्तूंसाठीची कर्जे आणि अल्पमुदतीच्या अन्य कर्जसुविधांचाही वापर करत आहेत. त्यामुळे कर्जवाटप करताना ग्राहकांची आर्थिक क्षमता, कर्जफेडीची क्षमता आणि त्यांच्यावर आधीपासून असलेली कर्जाची जबाबदारी विचारात घेणे आवश्यक आहे. औपचारिक कर्जसुविधांचा विस्तार करताना कर्जाचा दर्जा आणि ग्राहकांचा विश्वास टिकवून ठेवण्यावर भर देण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली.
क्रेडिट कार्ड बाजारपेठेचा विस्तार तरुण आणि मोठ्या शहरांबाहेरील ग्राहकांपर्यंत पोहोचत असला, तरी वाढती थकीत रक्कम आणि एकाच ग्राहकाकडून अनेक कर्जसुविधांचा वापर लक्षात घेता जबाबदार कर्जवाटप आणि वेळेवर परतफेडीविषयी जनजागृती महत्त्वाची ठरणार आहे.
