पृथ्वीच्या कक्षेत शस्त्रे तैनात,कोणती शस्त्रे, किती आणि कधी पाठवली हे अजूनही गुप्त; चीन-रशियासोबत अंतराळातील शस्त्रस्पर्धा तीव्र होण्याची भीती
वॉशिंग्टन : अमेरिकेने प्रथमच सार्वजनिकरीत्या मान्य केले आहे की, त्यांच्या लष्कराकडे पृथ्वीच्या कक्षेत तैनात केलेली ‘स्पेस कंट्रोल’ शस्त्रे आहेत. अमेरिकेचे हवाई दल सचिव ट्रॉय मिंक (Troy Meink) यांनी सोमवारी एअर, स्पेस अँड सायबर कॉन्फरन्समध्ये ही माहिती दिली. ही शस्त्रे शत्रूकडून होणाऱ्या कारवाईपासून अमेरिकेच्या संयुक्त सैन्यदलाचे संरक्षण करण्यासाठी वापरता येऊ शकतात, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
मात्र ही शस्त्रे नेमकी कोणत्या प्रकारची आहेत, त्यांची संख्या किती आहे, ती कोणत्या कक्षेत आहेत किंवा त्यांची तैनाती कधी करण्यात आली, याबाबत अमेरिकेने कोणतीही माहिती जाहीर केलेली नाही. त्यामुळे ही शस्त्रे प्रत्यक्ष उपग्रह नष्ट करणारी आहेत की इलेक्ट्रॉनिक जॅमिंग, लेझर किंवा अन्य तंत्रज्ञानावर आधारित आहेत, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. काही तज्ज्ञांनी ती नॉन-कायनेटिक म्हणजे प्रत्यक्ष स्फोट किंवा अवकाशातील कचरा निर्माण न करणारी प्रणाली असू शकते, असा अंदाज व्यक्त केला आहे; मात्र त्याला अधिकृत दुजोरा नाही.
अमेरिकेचा हा खुलासा अशा वेळी झाला आहे, जेव्हा चीन आणि रशिया अंतराळातील लष्करी क्षमता वेगाने वाढवत असल्याचा दावा वॉशिंग्टन सातत्याने करत आहे. ट्रॉय मिंक यांनीही चीन आणि रशिया अनेक वर्षांपासून अशा क्षमतांवर काम करत असल्याचा उल्लेख करत अमेरिकेला स्वतःच्या अंतराळ साधनांचे संरक्षण करणे आवश्यक असल्याचे म्हटले आहे.
उपग्रहांवर अवलंबून आधुनिक युद्धव्यवस्था
आधुनिक युद्धात उपग्रहांचे महत्त्व प्रचंड वाढले आहे. सैन्य दळणवळण, जीपीएस नेव्हिगेशन, क्षेपणास्त्र इशारा प्रणाली, गुप्त माहिती संकलन आणि लक्ष्य निश्चित करण्यासाठी उपग्रहांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. त्यामुळे शत्रूच्या उपग्रह प्रणालीला निष्क्रिय करण्याची किंवा स्वतःच्या उपग्रहांचे संरक्षण करण्याची क्षमता ही आता लष्करी रणनीतीचा महत्त्वाचा भाग बनली आहे.
अमेरिकेच्या स्पेस फोर्सने ‘स्पेस कंट्रोल’ या संकल्पनेत शत्रूच्या क्षमतेत व्यत्यय आणणे, ती कमकुवत करणे किंवा आवश्यक असल्यास नष्ट करणे यासारख्या कारवायांचा समावेश असल्याचे स्पष्ट केले आहे. या क्षमता संरक्षणात्मक तसेच आक्रमक उद्देशांसाठी वापरल्या जाऊ शकतात, असेही स्पेस फोर्सच्या अधिकाऱ्यांनी म्हटले आहे.
चीन-रशियामुळे वाढते अमेरिकेचे टेन्शन
अमेरिका अनेक वर्षांपासून रशिया आणि चीनच्या ‘काउंटर-स्पेस’ क्षमतांबाबत चिंता व्यक्त करत आहे. उपग्रहांचे सिग्नल जॅम करणे, त्यांना दिशाभूल करणारे सिग्नल पाठवणे, लेझरद्वारे सेन्सर निष्क्रिय करणे किंवा प्रत्यक्ष उपग्रहावर हल्ला करणे अशा अनेक तंत्रज्ञानांचा जगभरात विकास सुरू असल्याचे संरक्षणतज्ज्ञ सांगतात.
रशियाकडून अंतराळात अण्वस्त्र किंवा अन्य सामूहिक विनाशाची क्षमता विकसित केली जात असल्याची चिंता अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी यापूर्वी व्यक्त केली होती; रशियाने मात्र अशा आरोपांचे खंडन केले आहे. त्यामुळे या मुद्द्यावर अमेरिकन दाव्यांना स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेली वस्तुस्थिती म्हणून नव्हे, तर अमेरिकेचा आरोप म्हणूनच मांडणे योग्य ठरेल.
अंतराळातील संघर्षाचा पृथ्वीवरील जीवनावरही परिणाम
अंतराळातील संघर्ष केवळ सैन्यापुरता मर्यादित राहणार नाही. आज हवामानाचा अंदाज, विमान आणि जहाजांचे मार्गदर्शन, दूरसंचार, वित्तीय व्यवहारातील अचूक वेळ, आपत्ती व्यवस्थापन आणि अनेक डिजिटल सेवा उपग्रहांवर अवलंबून आहेत.
मोठ्या प्रमाणात उपग्रह निष्क्रिय झाले तर नेव्हिगेशन, दळणवळण, हवामानविषयक सेवा आणि काही आर्थिक व्यवहारांवरही परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे अंतराळातील वाढती लष्करी स्पर्धा ही केवळ अमेरिका, चीन आणि रशियाच्या सुरक्षेची बाब राहिलेली नाही.
1967 च्या करारात काय आहे?
आउटर स्पेस ट्रीटी 27 जानेवारी 1967 रोजी स्वाक्षरीसाठी खुली करण्यात आली आणि 10 ऑक्टोबर 1967 रोजी लागू झाली. या करारानुसार पृथ्वीच्या कक्षेत अण्वस्त्रे किंवा इतर सामूहिक विनाशाची शस्त्रे तैनात करण्यास मनाई आहे. मात्र पारंपरिक प्रकारच्या सर्व शस्त्रांना पृथ्वीच्या कक्षेत ठेवण्यावर या करारात सरसकट बंदी नाही.
अमेरिकेने जाहीर केलेली ‘स्पेस कंट्रोल’ शस्त्रे कोणत्या स्वरूपाची आहेत, हे उघड न केल्याने ती या कायदेशीर चौकटीत नेमकी कुठे बसतात, यावर आता चर्चा सुरू होण्याची शक्यता आहे.
‘गोल्डन डोम’मुळे अंतराळावर अधिक भर
डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनाने अमेरिकेच्या क्षेपणास्त्र संरक्षण व्यवस्थेत अंतराळाला मोठे महत्त्व दिले आहे. ट्रम्प यांनी 20 मे 2025 रोजी ‘गोल्डन डोम’ क्षेपणास्त्र संरक्षण योजनेची रचना जाहीर केली होती. या व्यवस्थेत जमिनीवरील आणि समुद्रातील साधनांसह अंतराळातील सेन्सर्स आणि इंटरसेप्टर्सचाही समावेश करण्याची योजना आहे.
अमेरिकेने आता कक्षेत शस्त्रे असल्याचे उघडपणे मान्य केल्यामुळे अंतराळाच्या लष्करीकरणातील एक महत्त्वाचा टप्पा समोर आला आहे. मात्र या शस्त्रांची वास्तविक क्षमता अजूनही गुप्त असल्याने त्यांचा नेमका परिणाम आणि चीन-रशियाची प्रतिक्रिया याकडे आता जगाचे लक्ष लागले आहे.
सबहेड:
“शस्त्रांचा प्रकार, संख्या अन् तैनातीची वेळ गुप्त; चीन-रशियासोबत स्पेस वॉरचा धोका वाढणार?”
