युवक क्रांती दलाचे संस्थापक, माजी आमदार आणि ‘सत्याग्रही विचारधारा’चे संपादक काळाच्या पडद्याआड; वैकुंठ स्मशानभूमीत होणार अंत्यसंस्कार
पुणे, दि. १८ जुलै : महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधीचे अध्यक्ष, ज्येष्ठ समाजवादी नेते, गांधीवादी विचारवंत, माजी आमदार, युवक क्रांती दलाचे संस्थापक आणि ‘सत्याग्रही विचारधारा’ मासिकाचे संपादक डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचे शनिवारी पुण्यात निधन झाले. ते ८५ वर्षांचे होते. त्यांच्या पश्चात पत्नी उर्मिला सप्तर्षी,2 भाऊ आणि 2 बहिणी मुलगा डॉ. कबीर सप्तर्षी आणि सून,नातू ,असा परिवार आहे.
त्यांच्या निधनामुळे महाराष्ट्रातील समाजवादी, गांधीवादी आणि परिवर्तनवादी चळवळीतील एक संघर्षशील आणि निर्भीड आवाज हरपल्याची भावना व्यक्त होत आहे. जनता पक्षाचे जयप्रकाश नारायण , माजी पंतप्रधान चंद्रशेखर यांच्यासमवेत काम करत,पुढेही सामाजिक परिवर्तन, युवकांचे संघटन, ग्रामीण विकास, शिक्षण, धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही मूल्यांचे संरक्षण आणि अन्यायाविरोधातील अहिंसक संघर्ष यासाठी डॉ. सप्तर्षी यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. विचारांशी तडजोड न करता सातत्याने भूमिका मांडणारे नेते, युवकांचे मार्गदर्शक, प्रभावी वक्ते आणि विपुल लेखन करणारे लेखक म्हणून त्यांची ओळख होती.
डॉ. सप्तर्षी यांच्या निधनाचे वृत्त समजताच राजकीय, सामाजिक, साहित्यिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रातील मान्यवरांनी शोक व्यक्त केला. युवक क्रांती दलाचे कार्यकर्ते, गांधीवादी संस्था आणि त्यांच्या विचारांशी जोडलेल्या कार्यकर्त्यांमध्ये शोककळा पसरली आहे.
सोमवारी गांधी भवनमध्ये अंत्यदर्शन
महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधीच्या वतीने देण्यात आलेल्या माहितीनुसार, डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचे सुपुत्र डॉ. कबीर सप्तर्षी हे सध्या लंडनमध्ये आहेत. ते रविवारी सायंकाळी पुण्यात दाखल होणार असल्याने अंत्यदर्शन आणि अंत्यसंस्काराचा कार्यक्रम सोमवारी, दि. २० जुलै रोजी आयोजित करण्यात आला आहे.
डॉ. सप्तर्षी यांचे पार्थिव सोमवारी सकाळी १० ते दुपारी १२ या वेळेत कोथरूड येथील गांधी भवनमध्ये अंत्यदर्शनासाठी ठेवण्यात येणार आहे. त्यानंतर त्यांच्या पार्थिवावर पुण्यातील वैकुंठ स्मशानभूमीत अंत्यसंस्कार करण्यात येणार आहेत.
वैद्यकीय शिक्षण घेतले; आयुष्य समाजकारणाला वाहिले
डॉ. कुमार सप्तर्षी यांनी बी.एस्सी. आणि एमबीबीएसचे शिक्षण घेतले होते. वैद्यकीय क्षेत्रात कारकीर्द घडविण्याऐवजी त्यांनी पूर्णवेळ सामाजिक कार्यकर्ता म्हणून काम करण्याचा निर्णय घेतला. समाजातील विषमता, जातिभेद, शैक्षणिक अन्याय आणि ग्रामीण भागातील प्रश्नांविरोधात संघटित आणि अहिंसक संघर्ष उभारण्यावर त्यांनी भर दिला.
विद्यार्थीदशेपासूनच त्यांच्यावर समाजवादी विचारांचा प्रभाव होता. लोकनायक जयप्रकाश नारायण, डॉ. राममनोहर लोहिया आणि महात्मा गांधी यांच्या विचारांतून त्यांनी आपल्या सार्वजनिक जीवनाची दिशा निश्चित केली. सत्याग्रह, संवाद, जनजागृती आणि लोकशाही मार्गाने संघर्ष ही त्यांच्या कार्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये राहिली.
सिंहगडावर झाली युवक क्रांती दलाची स्थापना
डॉ. सप्तर्षी यांनी १७ नोव्हेंबर १९६७ रोजी सिंहगडावर युवक क्रांती दलाची स्थापना केली. पुढे ‘युक्रांद’ या नावाने ओळखल्या गेलेल्या या संघटनेच्या माध्यमातून महाराष्ट्रात युवकांची मोठी परिवर्तनवादी चळवळ उभी राहिली.
स्थापनेच्या वर्षातच त्यांनी जयप्रकाश नारायण यांच्या मार्गदर्शनाखाली बिहारमधील दुष्काळग्रस्त भागात मदतकार्य केले. बिहारमधील गया जिल्ह्यात भोजनगृह, दवाखाना आणि मदत केंद्रे सुरू करण्यात आली. १९७२ मध्ये मराठवाड्यातील भीषण दुष्काळाच्या काळातही युवक क्रांती दलाच्या माध्यमातून मदतकार्य करण्यात आले
९७४ मध्ये अहमदनगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यातील राशीन येथे दलित वस्तीत **‘राशीन कम्यून’**ची स्थापना करण्यात आली. ग्रामीण भागातील सामाजिक विषमता, जातीयता आणि सत्ताकेंद्रांविरोधात पर्यायी लोकशाही व्यवस्था उभारण्याचा हा प्रयोग होता.
जनता पक्षाकडून विधानसभेत
आंदोलनांच्या माध्यमातून राज्यभर परिचित झालेल्या डॉ. सप्तर्षी यांनी संसदीय राजकारणातही काम केले. १९७८ मध्ये जनता पक्षाच्या वतीने अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघातून ते आमदार म्हणून निवडून आले.
विधानसभेत असतानाही त्यांनी सत्तेपेक्षा जनआंदोलनांना आणि सामाजिक प्रश्नांना महत्त्व दिले. आमदारकीचा कार्यकाळ पूर्ण झाल्यानंतरही त्यांनी सक्रिय राजकारण, समाजकारण आणि जनजागृतीचे कार्य सुरू ठेवले. ग्रामीण विकास, शिक्षण आणि युवकांच्या संघटनात्मक उभारणीसाठी त्यांनी विविध संस्था स्थापन केल्या.
ग्रामीण विकास आणि शिक्षण क्षेत्रात संस्थांची उभारणी
डॉ. सप्तर्षी यांनी अहमदनगर जिल्ह्यात ग्रामीण विकास केंद्राची स्थापना केली. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांच्या पुढाकारातून लोकनायक जयप्रकाश नारायण विद्यालय, डॉ. ग. दा. सप्तर्षी कनिष्ठ महाविद्यालय आणि राष्ट्रपिता महात्मा गांधी महाविद्यालय यांसारख्या शैक्षणिक संस्था उभ्या राहिल्या.
९ ऑगस्ट २००१ रोजी युवक क्रांती दलाची पुनर्स्थापना करण्यात आली. पुढे २००६ पासून त्यांनी महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधीचे अध्यक्ष म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. कोथरूड येथील गांधी भवन हे गांधीवादी विचार, लोकशाही, संविधान, सामाजिक न्याय आणि धर्मनिरपेक्षतेवरील चर्चांचे महत्त्वाचे केंद्र बनविण्यात त्यांचे मोठे योगदान होते.
‘सत्याग्रही विचारधारा’च्या माध्यमातून वैचारिक प्रबोधन
डॉ. सप्तर्षी यांनी २६ जानेवारी १९९२ पासून ‘सत्याग्रही विचारधारा’ या मासिकाचे संपादन आणि प्रकाशन सुरू केले. तीन दशकांहून अधिक काळ या मासिकाच्या माध्यमातून त्यांनी गांधीवाद, समाजवाद, लोकशाही, धर्मनिरपेक्षता, सामाजिक न्याय आणि समकालीन राजकारणावर परखड भूमिका मांडल्या.
त्यांचे लेख ‘माणूस’, ‘मनोहर’, ‘साधना’ यांसारख्या नियतकालिकांमध्ये तसेच विविध दैनिके आणि दिवाळी अंकांमध्ये प्रसिद्ध झाले. त्यांच्या लेखनात सामाजिक वास्तवाचे विश्लेषण, राजकीय व्यवस्थेवरील टीका आणि तरुण पिढीला परिवर्तनासाठी प्रेरित करणारा विचार सातत्याने दिसत असे.विपुल ग्रंथसंपदा
डॉ. कुमार सप्तर्षी यांनी विविध विषयांवर विपुल लेखन केले. ‘आम्ही विद्यार्थी आणि आमच्या दंगली’, ‘संकल्प’, ‘यात्री’, ‘स्वप्नांच्या सापळ्यांचा देश : अमेरिका’, ‘येरवडा विद्यापीठातील दिवस’, ‘सत्तातुराणाम्’, ‘चंद्रशेखर’, ‘धर्माबद्दल’, ‘सत्ताबदलाची दोन वर्षे’, ‘मोहनदास गांधी’ आणि ‘व्यक्तिरंग’ हे त्यांचे उल्लेखनीय ग्रंथ आहेत.
राष्ट्रवाद, हिंदू आणि हिंदुत्व, जातव्यवस्था, लोकशाही आणि समकालीन राजकारणावर त्यांनी वैचारिक पुस्तिकाही लिहिल्या. त्यांच्या लेखनातून पुरोगामी, वैज्ञानिक आणि विवेकवादी दृष्टिकोनाची मांडणी करण्यात आली.
अन्यायाविरोधात आंदोलनांची प्रदीर्घ मालिका
डॉ. सप्तर्षी यांचे सार्वजनिक जीवन अनेक आंदोलनांनी व्यापलेले होते. विद्यार्थ्यांच्या शुल्कवाढीविरोधातील आंदोलन, कृषी विद्यापीठातील प्रश्न, वैद्यकीय महाविद्यालयांच्या कॅपिटेशन फीविरोधातील लढा, दलित विद्यार्थ्यांच्या शिष्यवृत्तीत वाढ, मंदिरप्रवेश, मराठवाडा विद्यापीठ नामांतर आंदोलन आणि विस्थापितांच्या पुनर्वसनासाठी त्यांनी संघर्ष केला.
१९७२ मध्ये सोलापूर वैद्यकीय महाविद्यालयाच्या कॅपिटेशन फीविरोधातील आंदोलनादरम्यान त्यांच्यावर तत्कालीन सरकारने ‘मिसा’ कायद्यांतर्गत कारवाई केली होती. लातूरमधील गोळीबार आणि संचारबंदीनंतर शांततेसाठी त्यांनी कर्फ्यूमध्ये पदयात्रा केली. पुरीच्या शंकराचार्यांसोबत त्यांनी जाहीर वैचारिक वादविवादही केला होता.
दलितांना मंदिरात प्रवेश मिळावा, विद्यार्थ्यांना न्याय मिळावा आणि सामाजिक विषमता दूर व्हावी, यासाठी त्यांनी सातत्याने संघर्ष केला. त्यांच्या अधिकृत परिचयानुसार, विविध आंदोलनांदरम्यान त्यांना एकूण ६२ वेळा अटक झाली होती.
देशभरातील सामाजिक वास्तवाचा अभ्यास
डॉ. सप्तर्षी यांनी हिमालयासह देशाच्या विविध भागांचा प्रवास केला. १९८४ मध्ये माजी पंतप्रधान चंद्रशेखर यांच्या नेतृत्वाखालील ‘भारत यात्रे’त ते सहभागी झाले होते. बिहार, बंगाल, गुजरात, केरळ, तमिळनाडू, नागालँड, मिझोराम, मेघालय आणि मणिपूरमध्ये वास्तव्य करून त्यांनी तेथील सामाजिक परिस्थितीचा अभ्यास केला.
त्यांनी इस्रायल, युरोप आणि अमेरिकेचाही दौरा केला. या प्रवासातून आलेले अनुभव त्यांच्या भाषणांमध्ये आणि लेखनात प्रतिबिंबित झाले.
अनेक पुरस्कारांनी गौरव
त्यांच्या सामाजिक आणि साहित्यिक योगदानाबद्दल त्यांना महाराष्ट्र फाउंडेशन पुरस्कार, दमाणी साहित्य पुरस्कार, रणजित देसाई पुरस्कार, बिहार अस्मिता पुरस्कार, डॉ. गिरीश गांधी राष्ट्रीय सामाजिक कार्यकर्ता पुरस्कार, जीवनगौरव पुरस्कार आणि गांधीवादी तत्त्वज्ञानासाठीचे पुरस्कार मिळाले होते.
पुरस्कारांपेक्षा सामाजिक बदलासाठी केलेले कार्य आणि कार्यकर्त्यांची उभारणी हा आपला सर्वात मोठा सन्मान असल्याची भूमिका ते सातत्याने मांडत असत.
महाराष्ट्राच्या परिवर्तनवादी चळवळीतील महत्त्वाचा दुवा हरपला
डॉ. कुमार सप्तर्षी हे स्वातंत्र्योत्तर महाराष्ट्रातील समाजवादी आणि गांधीवादी चळवळींना जोडणारे महत्त्वाचे नेतृत्व होते. संसदीय राजकारण, रस्त्यावरील आंदोलन, संस्थात्मक कार्य, शिक्षण आणि वैचारिक लेखन अशा सर्व क्षेत्रांत त्यांनी आपला ठसा उमटविला.
तरुणांनी प्रश्न विचारावेत, अन्यायाविरोधात अहिंसक संघर्ष करावा आणि लोकशाही व्यवस्थेचे संरक्षण करावे, हा त्यांचा आग्रह होता. त्यांच्या निधनाने महाराष्ट्रातील परिवर्तनवादी चळवळीचा ज्येष्ठ मार्गदर्शक आणि अनेक पिढ्यांना संघर्षाची दिशा देणारा विचारवंत काळाच्या पडद्याआड गेला आहे.
