‘मराठी लावणीचे समृद्ध बाळसे नव्हे, ही तर सूज!’; लाखोंची बिदागी घेणाऱ्या नर्तिकांवर टीका, पारंपरिक तमाशा कलावंतांच्या उपेक्षेवरही बोट
मुंबई, दि. १३ नोव्हेंबर २०२६ (माय मराठी वृत्तसेवा) :
मराठी लोककलेचा अविभाज्य भाग असलेल्या लावणीच्या सध्याच्या स्वरूपावर प्रसिद्ध साहित्यिक विश्वास पाटील यांनी तीव्र टीका केली आहे. पारंपरिक लावणीतील शब्दसौंदर्य, अदाकारी, शृंगार आणि अभिजातता यांची जागा आता केवळ लोकप्रियता, व्यावसायिकता आणि अंगविक्षेपांनी घेतल्याची खंत त्यांनी व्यक्त केली आहे.
‘स्वर्गातली मराठी लावणी आणि नरकातल्या चांदण्या’ या शीर्षकाखाली लिहिलेल्या लेखातून पाटील यांनी आजच्या काही लावणी सादरीकरणांवर प्रश्न उपस्थित करत पारंपरिक लोककलावंतांच्या उपेक्षेकडेही लक्ष वेधले आहे.
विठाबाई नारायणगावकरांच्या अदाकारीची आठवण
आपल्या लेखाची सुरुवात विश्वास पाटील यांनी ज्येष्ठ तमाशा कलावंत विठाबाई नारायणगावकर यांच्या आठवणीने केली आहे.
मुंबईतील नेहरू सेंटरच्या मैदानावर विठाबाईंनी सादर केलेली लावणी पाहून अभिनेते राज कपूर प्रभावित झाले होते, असा प्रसंग त्यांनी सांगितला आहे.
या आठवणीच्या माध्यमातून जुन्या काळातील लावणीची अदाकारी किती प्रभावी होती, हे अधोरेखित करण्याचा प्रयत्न पाटील यांनी केला.
‘आजच्या लावणीला मराठी लावणी कोण म्हणेल?’
सध्याच्या काही लावणी कार्यक्रमांत नृत्याच्या नावाखाली होणाऱ्या अंगविक्षेपांवर विश्वास पाटील यांनी तीव्र आक्षेप घेतला आहे.
मोठ्या व्हॅनिटी व्हॅन, भव्य रंगमंच, आकर्षक वेशभूषा आणि सोशल मीडियावरील प्रसिद्धी यांमुळे काही सादरीकरणांना मोठी लोकप्रियता मिळत असली, तरी त्यातून पारंपरिक लावणीचे कलात्मक मूल्य जपले जाते का, असा सवाल त्यांनी केला आहे.
लावणीच्या मूळ परंपरेत शृंगार आणि अदाकारीला स्थान असले, तरी त्यासाठी शब्द, संगीत आणि अभिनय यांची जाण आवश्यक असल्याचे त्यांनी लेखातून सूचित केले आहे.
पारंपरिक तमाशा कलावंतांना कमी मानधन; नव्या कार्यक्रमांवर लाखोंचा खर्च
विश्वास पाटील यांनी आपल्या लेखात आर्थिक विषमतेचाही मुद्दा उपस्थित केला आहे.
अनेक वर्षे ग्रामीण महाराष्ट्रात तमाशाची परंपरा जपणाऱ्या गरीब कलावंतांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत कला सादर केली. उघड्यावर रंगभूषा करून, साध्या परिस्थितीत जगत त्यांनी लोककला जिवंत ठेवल्याची आठवण पाटील यांनी करून दिली.
आजही संपूर्ण तमाशा फडाला ७० ते ८० हजार रुपयांची बिदागी देताना आयोजक मागेपुढे पाहतात; मात्र काही आधुनिक नृत्य कार्यक्रमांवर लाखो रुपये खर्च होतात, असा दावा त्यांनी केला.
ही परिस्थिती पारंपरिक कलावंतांसाठी अन्यायकारक असल्याची भावना त्यांच्या लेखातून व्यक्त होते.
जत्रा आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या स्वरूपावर प्रश्न
पुणे परिसरातील काही गावांच्या जत्रांमध्ये आयोजित होणाऱ्या नृत्य कार्यक्रमांवरही विश्वास पाटील यांनी टीका केली.
धार्मिक जत्रा आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांत सादरीकरणाची निवड करताना परंपरा, कलात्मकता आणि सामाजिक भान यांचा विचार व्हायला हवा, अशी भूमिका त्यांनी मांडली आहे.
विशेषतः अशा कार्यक्रमांच्या जाहिरातींमधील सादरीकरण आणि प्रत्यक्ष कार्यक्रमाचे स्वरूप याबाबत त्यांनी नाराजी व्यक्त केली.
यमुनाबाई वाईकर, जयश्री गडकर आणि उषा चव्हाण यांच्या लावण्यांचा दाखला
विश्वास पाटील यांनी जुन्या लावणीतील अभिजात परंपरेची आठवण करून देताना अनेक नामवंत कलावंतांचा उल्लेख केला.
यमुनाबाई वाईकर, कौशल्या पुणेकर, अक्काताई कराडकर, लक्ष्मीबाई कोल्हापूरकर, कांताबाई सातारकर, सुरेखा पुणेकर यांच्यासह विविध कलावंतांच्या योगदानाचा त्यांनी गौरव केला.
मराठी चित्रपटसृष्टीतील जयश्री गडकर, उषा चव्हाण, लीला गांधी, मधू कांबीकर आणि उषा नाईक यांच्या लावणी सादरीकरणांचीही त्यांनी आठवण करून दिली.
‘सांगते ऐका’ आणि ‘भैरू पैलवान’ यांसारख्या चित्रपटांतील लावण्यांचा संदर्भ देत त्यांनी जुनी लावणी आणि आजच्या काही कार्यक्रमांमधील फरक अधोरेखित केला.
‘मराठी लावणीचे बाळसे नव्हे, ही सूज’
मराठी लावणीची परंपरा जपण्याबाबत आपण यापूर्वीही साहित्य संमेलनातून चिंता व्यक्त केल्याचे विश्वास पाटील यांनी म्हटले आहे.
रवींद्र नाट्य मंदिर येथे सांस्कृतिक मंत्री आशिष शेलार यांच्या उपस्थितीतही आपण यासंदर्भातील विचार मांडल्याचे त्यांनी आपल्या लेखात नमूद केले आहे.
सध्याच्या काही व्यावसायिक सादरीकरणांबाबत पाटील यांनी ‘मराठी लावणीचे समृद्ध बाळसे नव्हे, ही सूज आहे,’ अशा शब्दांत टीका केली आहे.
लावणीच्या भवितव्यावर नव्याने चर्चा
मराठी लावणीला शेकडो वर्षांची सांस्कृतिक आणि कलात्मक परंपरा आहे. काळानुसार तिच्या सादरीकरणात बदल झाले असले, तरी बदलत्या स्वरूपात मूळ कलामूल्ये कितपत टिकून आहेत, हा चर्चेचा विषय आहे.
विश्वास पाटील यांच्या लेखातून पारंपरिक तमाशा कलावंतांचे आर्थिक प्रश्न, व्यावसायिक कार्यक्रमांचे बदलते स्वरूप आणि मराठी लावणीच्या सांस्कृतिक ओळखीबाबत मुद्दे पुढे आले आहेत.
मात्र, आधुनिक लावणी सादर करणाऱ्या कलावंतांचे अनुभव आणि त्यांची भूमिकाही या चर्चेत महत्त्वाची ठरते.
विश्वास पाटील यांच्या तीव्र टीकेमुळे मराठी लावणीच्या बदलत्या स्वरूपावर आणि पारंपरिक लोककलेच्या जतनाच्या प्रश्नावर नव्याने चर्चा सुरू होण्याची शक्यता आहे.
माय मराठी वृत्तसेवा
महाराष्ट्राचा आवाज जगभर
