३२,४९० वृक्षांच्या तोडीचा प्रश्न कायम; २३३ हेक्टर वनजमिनीवरील ३,००० मेगावॅट प्रकल्पासाठी मंजुरीचा कंपनीचा दावा; मुख्यमंत्री फडणवीसांच्या स्पष्टीकरणानंतरही प्रत्यक्ष वृक्षतोडीचा हिशेब कोण देणार?
पुणे | २५ ऑक्टोबर २०२६ | माय मराठी विशेष वृत्त
रायगड जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात सायडोंगर परिसरातील प्रस्तावित जलविद्युत पंप स्टोरेज प्रकल्पासाठी होणाऱ्या वृक्षतोडीवरून निर्माण झालेल्या वादाला आता नवे वळण मिळाले आहे. भीमाशंकर परिसरातील कथित वृक्षतोडीशी आपला कोणताही संबंध नसल्याचे अदानी समूहाने स्पष्ट केले आहे. दुसरीकडे, संबंधित तीन हजार मेगावॅट क्षमतेचा प्रकल्प टॉरेंट पॉवरचा असून त्यासाठी आवश्यक पर्यावरणीय आणि वनविषयक मंजुऱ्या मिळाल्याचे कंपनीने म्हटले आहे.
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनीही हा प्रकल्प भीमाशंकर मंदिर आणि अभयारण्यापासून दूर असल्याचे स्पष्ट करत विरोधकांकडून चुकीचे चित्र निर्माण केले जात असल्याचा आरोप केला आहे.
मात्र या खुलाशांनंतरही एक महत्त्वाचा प्रश्न कायम आहे. प्रकल्पासाठी २३३ हेक्टर वनजमिनीचा वापर आणि हजारो वृक्षांची तोड प्रस्तावित असेल, तर त्याचा नैसर्गिक जंगलावर नेमका किती परिणाम होणार?
‘भीमाशंकर परिसरातील वृक्षतोडीशी आमचा संबंध नाही’ — अदानी समूह
अदानी समूहाने २४ ऑक्टोबर रोजी समाजमाध्यमांवर अधिकृत निवेदन प्रसिद्ध करून भीमाशंकर परिसरातील वृक्षतोडीशी संबंधित आरोप फेटाळले.
सोशल मीडियावर प्रसारित होणाऱ्या काही व्हिडिओंमध्ये भीमाशंकर मंदिराजवळील वृक्षतोड आणि विस्थापनाच्या घटनांशी अदानी समूहाचे नाव जोडले जात असल्याचे कंपनीने नमूद केले आहे.
मात्र या परिसरात किंवा त्याच्या आसपास अदानी समूहाचा कोणताही चालू किंवा प्रस्तावित प्रकल्प नाही, असे समूहाच्या प्रवक्त्याने स्पष्ट केले.
प्रसारित व्हिडिओंमध्ये दाखवण्यात आलेल्या कथित कृतींशी समूहाचा संबंध नसल्याचेही निवेदनात म्हटले आहे.
नागरिकांनी कोणतीही माहिती प्रसारित करण्यापूर्वी तिची सत्यता तपासावी, असे आवाहन समूहाने केले आहे.
‘सायडोंगर प्रकल्प टॉरेंट पॉवरचा’
अदानी समूहाच्या खुलाशानंतर टॉरेंट पॉवरनेही प्रस्तावित प्रकल्पाबाबत आपली भूमिका जाहीर केली आहे.
कर्जत तालुक्यातील सायडोंगर-१ हा तीन हजार मेगावॅट क्षमतेचा पंप स्टोरेज जलविद्युत प्रकल्प टॉरेंट पॉवरकडून विकसित करण्यात येत असल्याचे कंपनीने स्पष्ट केले.
सौर आणि इतर नवीकरणीय स्रोतांमधून उपलब्ध होणारी अतिरिक्त वीज साठवून विजेच्या अधिक मागणीच्या काळात वापरण्यासाठी हा प्रकल्प उपयुक्त ठरेल, असा कंपनीचा दावा आहे.
महाराष्ट्राच्या विजेच्या मागणीची पूर्तता करण्यासाठी आणि औष्णिक वीजनिर्मितीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी प्रकल्प आवश्यक असल्याचे कंपनीने नमूद केले आहे.
‘अभयारण्यापासून १६ किलोमीटर दूर’
टॉरेंट पॉवरच्या निवेदनानुसार, संबंधित प्रकल्प भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्यापासून सुमारे १६ किलोमीटर अंतरावर आहे.
प्रकल्पाचे सर्व भाग अभयारण्याच्या हद्दीबाहेर आणि पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्राबाहेर असल्याचे कंपनीने स्पष्ट केले.
भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग मंदिराच्या परिसरात कोणतेही प्रकल्पकाम प्रस्तावित नसल्याचेही कंपनीचे म्हणणे आहे.
सुमारे १८ महिन्यांच्या प्रक्रियेदरम्यान पर्यावरणीय अभ्यास, जनसुनावणी, तज्ज्ञ समित्यांकडून परीक्षण आणि विविध स्थळपाहण्या झाल्यानंतर मंजुरी मिळाल्याचा दावा कंपनीने केला आहे.
मग ३२,४९० वृक्षांचे काय?
प्रकल्पाचे ठिकाण भीमाशंकर अभयारण्याच्या बाहेर असल्याचे स्पष्ट झाले, तरी सायडोंगरच्या वनजमिनीवरील वृक्षतोडीचा प्रश्न स्वतंत्रपणे कायम आहे.
प्रकल्पासाठी २३३ हेक्टर वनजमीन वापरण्याचा प्रस्ताव आहे.
यामध्ये राखीव वन, खासगी वन आणि संरक्षित वनजमिनीचा समावेश असल्याचे अधिकृत पर्यावरणीय जनसुनावणीच्या कागदपत्रांमधून दिसते.
१४ ऑक्टोबरच्या वन विभागाच्या पत्राचा संदर्भ देत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांनुसार, ३२,४९० वृक्षांच्या तोडीला परवानगी देण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
काही अन्य वृत्तांत मंजुरीशी संबंधित वृक्षांची संख्या ४८ हजार असल्याचेही म्हटले आहे.
त्यामुळे नेमकी अधिकृत मंजुरी किती वृक्षांच्या तोडीसाठी आहे, प्रत्यक्ष किती वृक्ष तोडले गेले आहेत आणि उर्वरित वृक्षतोडीची स्थिती काय आहे, याबाबत वन विभागाचा अंतिम खुलासा आवश्यक आहे.
‘९० हजार झाडे लावणार’ — कंपनीचे आश्वासन
टॉरेंट पॉवरने पर्यावरणीय उपाययोजनांच्या अंतर्गत सुमारे ९० हजार वृक्षलागवडीचे नियोजन असल्याचे जाहीर केले आहे.
कंपनीच्या माहितीनुसार, प्रकल्पाच्या विविध भागांत ६० हजार वृक्ष लावण्यात येणार आहेत. याशिवाय पर्यायी वनीकरणासाठी उपलब्ध करून दिलेल्या २५३ हेक्टर जमिनीवर आणखी ३० हजार वृक्षलागवडीचे नियोजन आहे.
मात्र नव्याने वृक्षलागवड करणे आणि अनेक वर्षे विकसित झालेल्या नैसर्गिक जंगलाची परिसंस्था टिकवणे या वेगवेगळ्या बाबी आहेत.
त्यामुळे वृक्षलागवडीचे क्षेत्र, स्थानिक वृक्षप्रजातींची निवड, त्यांचे संवर्धन आणि पर्यावरणीय परिणामांचे स्वतंत्र परीक्षण महत्त्वाचे ठरणार आहे.
विरोधक आणि पर्यावरणप्रेमींच्या प्रश्नांचे काय?
राष्ट्रवादी काँग्रेस शरदचंद्र पवार पक्षाचे आमदार रोहित पवार, काँग्रेस नेते विजय वडेट्टीवार, शिवसेना उद्धव बाळासाहेब ठाकरे पक्षाचे नेते आदित्य ठाकरे आणि स्थानिक पर्यावरण संघटनांनी सायडोंगर वनक्षेत्रातील वृक्षतोडीविषयी चिंता व्यक्त केली आहे.
जैवविविधता, वन्यजीवांचा अधिवास, डोंगरांची सुरक्षितता आणि स्थानिकांच्या उपजीविकेवर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांबाबत त्यांनी प्रश्न उपस्थित केले आहेत.
स्थानिक वृत्तवाहिनी शिवाई न्यूजनेही संबंधित परिसरात प्रत्यक्ष जाऊन वृक्षतोडीची दृश्ये आणि कामगारांच्या मुलाखतींचे वार्तांकन केले होते.
या दृश्यांची नेमकी तारीख, ठिकाण आणि त्यामध्ये दिसणाऱ्या कामाची अधिकृत परवानगी यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक आहे.
माय मराठीकडून वन विभागाला पत्रव्यवहार
या प्रकरणातील वस्तुस्थिती जाणून घेण्यासाठी वरिष्ठ पत्रकार शरद लोणकर यांनी कर्जत पूर्व वनपरिक्षेत्र अधिकारी आणि रायगडच्या उपवनसंरक्षक कार्यालयाकडे पत्रव्यवहार केला आहे.
या पत्रांमधून १४ ऑक्टोबरच्या वृक्षतोडीसंबंधी पत्राची अधिकृत पुष्टी, मंजुरीचा तपशील आणि प्रत्यक्ष तोडलेल्या वृक्षांची संख्या यांची माहिती मागवण्यात आली आहे.
संबंधित विभागांचे अधिकृत उत्तर मिळाल्यानंतर मंजुरीतील अटी आणि प्रत्यक्ष करण्यात आलेल्या कामाची तुलना करता येणार आहे.
खुलाशानंतरही पाच प्रश्न अनुत्तरित
अदानी समूहाने प्रकल्पाशी संबंध नाकारला आहे. टॉरेंट पॉवरने प्रकल्पाची जबाबदारी स्वीकारली आहे. मुख्यमंत्री फडणवीस यांनी प्रकल्पाला पर्यावरणपूरक ऊर्जासाठवण प्रकल्प म्हणून समर्थन दिले आहे.
मात्र वन विभागाने काही महत्त्वाच्या प्रश्नांवर अधिकृत माहिती देणे आवश्यक आहे.
प्रकल्पासाठी नेमकी किती वृक्षतोड मंजूर आहे? आजपर्यंत किती झाडे तोडली गेली? प्रत्यक्ष कामात मंजुरीतील अटींचे पालन झाले आहे का? स्थानिकांच्या हरकतींचा विचार कसा करण्यात आला? पर्यायी वृक्षलागवडीची प्रत्यक्ष सुरुवात झाली आहे का?
अदानी समूहाचा या प्रकल्पाशी संबंध नसल्याचा खुलासा महत्त्वाचा असला, तरी सायडोंगरच्या जंगलाचे संरक्षण, वृक्षतोडीची व्याप्ती आणि पर्यावरणीय जबाबदारीचे प्रश्न त्यामुळे संपत नाहीत.
