२९५ कंटेनरमधून तब्बल ३० कोटींच्या मालाची आयात; दुबईतील बनावट कागदपत्रे, श्रीलंकेमार्गे मालाची पाठवणी; — ‘ऑपरेशन दीप मॅनिफेस्ट’मधून मोठा पर्दाफाश
नवी दिल्ली, १५ ऑक्टोबर २०२६ : पाकिस्तानमधून उत्पादित किंवा निर्यात होणाऱ्या वस्तूंच्या आयातीवर भारताने घातलेल्या बंदीला बगल देण्यासाठी उभारण्यात आलेल्या एका आंतरराष्ट्रीय व्यापार-जाळ्याचा महसूल गुप्तचर संचालनालयाने (DRI) पर्दाफाश केला आहे. दुबईतील बनावट व्यापारी कागदपत्रांच्या आधारे आणि श्रीलंकेतील कोलंबो बंदराचा वापर करून पाकिस्तानमधील तब्बल ७३ लाख ११ हजार किलो औद्योगिक तथा हिमालयीन खडेमीठ भारतात आयात करण्यात आल्याचे तपासात समोर आले आहे. या मालाचे अंदाजे बाजारमूल्य ३० कोटी रुपये असून, संपूर्ण प्रकरणात चार जणांना अटक करण्यात आली आहे.
‘ऑपरेशन दीप मॅनिफेस्ट’ अंतर्गत DRIने २६ सप्टेंबर ते ११ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत देशातील विविध शहरांमध्ये समन्वयित शोधमोहीम राबवली. यात पाकिस्तानातून येणाऱ्या मालाचे मूळ ठिकाण लपवण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कागदपत्रांमध्ये फेरफार करण्यात आल्याची बाब तपासात उघड झाल्याचे संचालनालयाने म्हटले आहे.
पाकिस्तानचा माल, दुबईची कागदपत्रे आणि श्रीलंकेमार्गे भारतात प्रवेश!
तपासात उघड झालेली आयातीची पद्धत विशेष लक्षवेधी आहे.
पाकिस्तानमध्ये उत्पादित झालेले औद्योगिक आणि हिमालयीन खडेमीठ भारतीय बाजारपेठेत पाठवण्यासाठी थेट पाकिस्तानचा उल्लेख टाळण्यात आल्याचा आरोप आहे. यासाठी संयुक्त अरब अमिरातीतील कंपन्यांच्या नावे बनावट मूळ प्रमाणपत्रे आणि व्यापारी पावत्या तयार करण्यात आल्या.
त्यानंतर मालाची पाठवणी श्रीलंकेतील कोलंबो बंदरामार्गे करण्यात आली.
या प्रक्रियेत मालाचा मूळ देश लपवून भारतातील आयात निर्बंधांना बगल देण्याचा प्रयत्न झाल्याचे DRIच्या तपासात निष्पन्न झाले आहे.
२९५ कंटेनर, ७,३११ मेट्रिक टन मीठ!
DRIने दिलेल्या माहितीनुसार, मार्च २०२६ पासून नऊ आयातदारांनी मुंद्रा आणि कांडला बंदरांमार्फत एकूण २९५ कंटेनर भारतात आणले होते.
या कंटेनरमध्ये तब्बल ७,३११ मेट्रिक टन म्हणजेच ७३ लाख ११ हजार किलो औद्योगिक आणि हिमालयीन खडेमिठाचा समावेश होता.
या संपूर्ण मालाची अंदाजित किंमत सुमारे ३० कोटी रुपये आहे.
इतक्या मोठ्या प्रमाणातील खडेमीठ बंदी असलेल्या देशातून भारतात कसे पोहोचले आणि संबंधित व्यापारी कागदपत्रांची पडताळणी कोणत्या पद्धतीने झाली, हे प्रश्न या प्रकरणामुळे उपस्थित झाले आहेत.
पुणे, मुंबईसह आठ शहरांत DRIची शोधमोहीम
या प्रकरणाच्या तपासासाठी DRIने सलग पंधरा दिवस विविध राज्यांत कारवाई केली.
गांधीधाम, आदिपूर, वेरावळ, पानिपत, पुणे, पतियाळा, दिल्ली आणि मुंबई या आठ शहरांतील संबंधित ठिकाणी शोधमोहीम राबविण्यात आली.
या कारवाईत आयातदार, पुरवठादार आणि संबंधित व्यावसायिक व्यवहारांची तपासणी करण्यात आली.
विशेष म्हणजे या आंतरराष्ट्रीय आयात-जाळ्याच्या तपासासाठी पुण्यातही शोधमोहीम राबविण्यात आल्याने महाराष्ट्रातील व्यापारी व्यवहारांशी संबंधित धागेदोरे तपासले जात असल्याचे स्पष्ट होते.
मात्र पुण्यातील नेमक्या कोणत्या ठिकाणी कारवाई झाली, कोणत्या व्यक्तींची चौकशी करण्यात आली किंवा स्थानिक पातळीवरील सहभाग किती आहे, याचा स्वतंत्र तपशील DRIच्या उपलब्ध निवेदनात देण्यात आलेला नाही.
कांडला बंदरात पाच कंटेनर जप्त; बँक खात्यांतील रक्कमही गोठवली
एकूण २९५ कंटेनरच्या आयातीचा तपास करताना DRIने कांडला बंदरात पाच कंटेनर जप्त केले.
या कंटेनरमध्ये १४० मेट्रिक टन औद्योगिक आणि हिमालयीन खडेमीठ होते. या मालाची अंदाजे किंमत २४ लाख ४१ हजार रुपये असल्याचे सांगण्यात आले आहे.
याशिवाय संबंधित आयातदारांच्या बँक खात्यांतील विक्रीतून प्राप्त २० लाख ९६ हजार रुपयांची रक्कमही जप्त करण्यात आली आहे.
उर्वरित कंटेनरमधील मालाचे वितरण, त्यातून झालेली आर्थिक उलाढाल आणि व्यापारी व्यवहार यांचा तपास सुरू असल्याचे समजते.
चार जणांना अटक; दुबईतील पुरवठादाराचाही समावेश
या प्रकरणात सीमाशुल्क कायदा, १९६२ अंतर्गत चार जणांना अटक करण्यात आली आहे.
अटक करण्यात आलेल्यांमध्ये आयात करणाऱ्या कंपन्यांचे दोन मालक किंवा भागीदार, सीमाशुल्क व्यवहारांशी संबंधित जी-कार्डधारक दलाल आणि दुबईस्थित एका पुरवठादाराचा समावेश असल्याचे DRIने स्पष्ट केले आहे.
दुबईस्थित पुरवठादाराने आपल्या वडिलांच्या नावाने आयात करणारी कंपनी स्थापन करून तिचे व्यवहार चालविल्याचे तपासात समोर आल्याचा आरोप आहे.
प्राथमिक तपासातून पाकिस्तानी, संयुक्त अरब अमिराती, श्रीलंका आणि भारतातील व्यक्ती व कंपन्यांचा समावेश असलेले आंतरराष्ट्रीय जाळे पुढे आले आहे.
मात्र अटक करण्यात आलेल्या व्यक्तींवरील आरोपांची न्यायालयीन प्रक्रिया अद्याप बाकी आहे.
गेल्याच महिन्यात पाकिस्तानी खजुरांवरही कारवाई
या प्रकारची ही पहिलीच कारवाई नाही.
गेल्या महिन्यात DRIने नाशिकमधील सीएफएस अंबड येथे पाकिस्तानमधून आणण्यात आलेले १३ कंटेनर भरून तीन लाख ६२ हजार किलोहून अधिक सुके खजूर जप्त केले होते.
मुंबईस्थित एका कंपनीने हा माल आयात केल्याची माहिती तपासात समोर आली होती.
त्यामुळे पाकिस्तानातून येणाऱ्या मालाच्या आयातीवरील निर्बंधांना बगल देण्यासाठी तिसऱ्या देशांचा वापर करण्याच्या प्रकारांवर तपास यंत्रणांनी लक्ष केंद्रित केले आहे.
आयातबंदीला बगल देण्याचे आंतरराष्ट्रीय नेटवर्क?
DRIच्या तपासानुसार, प्रतिबंधित माल भारतात आणण्यासाठी तिसऱ्या देशातून पुनर्निर्यात, मूळ देशाची चुकीची माहिती, बनावट व्यापारी पावत्या आणि गुंतागुंतीच्या आर्थिक व्यवहारांचा वापर करण्यात आला.
या पद्धतीमुळे माल पाकिस्तानमध्ये तयार झालेला असतानाही तो दुसऱ्या देशातून आलेला असल्याचे दर्शविण्याचा प्रयत्न झाला, असा आरोप तपास यंत्रणेने केला आहे.
हा प्रकार केवळ सीमाशुल्क नियमांच्या उल्लंघनापुरता मर्यादित नसून आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील दस्तऐवजांची विश्वासार्हता, प्रतिबंधित मालाच्या आयातीवरील नियंत्रण आणि राष्ट्रीय आर्थिक सुरक्षेशीही संबंधित आहे.
अशा प्रकारची जाळी शोधून त्यांच्याविरुद्ध कारवाई सुरूच ठेवण्यात येणार असल्याचे DRIने स्पष्ट केले आहे.
पाकिस्तानातून थेट आयातीवर बंदी असताना दुबईतील कागदपत्रे आणि श्रीलंकेचा मार्ग वापरून ३० कोटी रुपयांचा माल भारतात आणण्यात आल्याच्या या प्रकरणामुळे आंतरराष्ट्रीय आयात व्यवहारांतील पडताळणी आणि नियंत्रण व्यवस्थेचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झाले आहे.
आता या व्यवहारामागील संपूर्ण आर्थिक साखळी, संबंधित आयातदारांची भूमिका आणि मालाच्या पुढील वितरणाचा तपशील DRIच्या तपासातून समोर येणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
