ग्राहकांसाठी UPI मोफतच; ₹2,000 पेक्षा मोठ्या काही व्यापारी व्यवहारांवरील MDRवरच GST लागू
नवी दिल्ली, दि. १९ सप्टेंबर २०२६ : UPI व्यवहारांवर नव्याने लागू करण्यात आलेल्या Merchant Discount Rate अर्थात MDR व्यवस्थेनंतर नागरिकांमध्ये GSTबाबतही संभ्रम निर्माण झाला आहे. ₹2,000 पेक्षा जास्त रक्कम UPIने भरल्यास त्या संपूर्ण रकमेवर 18 टक्के GST लागणार का, ग्राहकाला अतिरिक्त पैसे द्यावे लागणार का, छोट्या व्यापाऱ्यांनाही GST भरावा लागणार का, असे अनेक प्रश्न उपस्थित होत आहेत.
याबाबत सर्वात महत्त्वाचे स्पष्टीकरण म्हणजे UPIने पाठवलेल्या किंवा खरेदीसाठी भरलेल्या संपूर्ण रकमेवर 18 टक्के GST आकारला जाणार नाही. MDR लागू असेल तर केवळ त्या MDR सेवाशुल्कावर GST लागू होतो. आर्थिक आणि संबंधित सेवांसाठी लागू GST दर सामान्यतः 18 टक्के आहे.
₹10,000 UPIने दिले तर ₹1,800 GST लागेल का?
नाही.
उदाहरणार्थ, एखाद्या सामान्य व्यापाऱ्याकडे ग्राहकाने UPIद्वारे ₹10,000 भरले आणि त्या व्यवहारावर 0.4 टक्के MDR लागू असेल, तर—
व्यवहाराची रक्कम : ₹10,000
MDR : 0.4% = ₹40
MDRवरील 18% GST : ₹7.20
म्हणजे 18 टक्के GST ₹10,000 वर नसून फक्त ₹40 MDRवर लागू होतो.
त्यामुळे ₹10,000 च्या व्यवहारावर UPIमुळे ₹1,800 GST लागतो, अशी समजूत चुकीची आहे.
GST ग्राहकाला द्यावा लागेल का?
नाही.
सरकारने स्पष्ट केले आहे की UPI वापरणाऱ्या ग्राहकाला MDR आकारला जाणार नाही. बँकांनाही व्यापाऱ्यांनी MDRचा भार ग्राहकांवर टाकू नये याची खात्री करण्यास सांगण्यात आले आहे. UPI ॲप कंपन्यांना स्वतंत्र प्लॅटफॉर्म फी किंवा छुपे शुल्क आकारण्यासही मनाई आहे.
ग्राहकाने ₹5,000 ची खरेदी केली, तर त्याला वस्तू किंवा सेवेच्या बिलानुसार ₹5,000च भरावे लागतील. अर्थात त्या वस्तू किंवा सेवेवर मूळ GST लागू असेल तर तो वेगळा विषय आहे; UPI वापरल्यामुळे खरेदीच्या संपूर्ण रकमेवर अतिरिक्त 18 टक्के GST लागत नाही.
व्यक्तीकडून व्यक्तीला पैसे पाठवले तर?
कोणताही MDR नाही आणि त्यामुळे MDRवरील GSTचाही प्रश्न नाही.
Person-to-Person अर्थात P2P UPI व्यवहार कितीही रकमेचे असले तरी पूर्णपणे मोफत राहणार आहेत. मित्र, नातेवाईक किंवा अन्य व्यक्तीला UPIने पैसे पाठवताना व्यवहार शुल्क किंवा MDR लागू होणार नाही.
व्यापाऱ्याला ₹2,000 पर्यंत पैसे दिल्यास काय?
Person-to-Merchant म्हणजेच P2M व्यवहार ₹2,000 पर्यंत असेल तर MDR शून्य आहे. MDRच नसल्याने त्यावर GST आकारण्याचा प्रश्न उद्भवत नाही.
उदाहरणार्थ, दुकानात ₹1,500 ची खरेदी करून UPI पेमेंट केल्यास ग्राहकाला अतिरिक्त शुल्क नाही आणि व्यापाऱ्यालाही त्या व्यवहारावर MDR नाही.
₹2,000 पेक्षा जास्त व्यवहारावर किती MDR?
सामान्य व्यापाऱ्यांना ₹2,000 पेक्षा जास्त P2M व्यवहारांवर 0.4 टक्के MDR लागू होतो. ₹75,000 किंवा त्यापेक्षा मोठ्या व्यवहारासाठी MDRची कमाल मर्यादा ₹300 आहे.
याच MDRवर लागू करनियमांनुसार GST आकारला जाऊ शकतो; व्यवहाराच्या पूर्ण रकमेवर नाही.
पेट्रोल पंपावर काय नियम?
इंधन क्षेत्राला विशेष सवलत देण्यात आली आहे.
₹2,000 पर्यंतच्या UPI इंधन व्यवहारावर MDR शून्य आहे. त्यापेक्षा जास्त व्यवहारासाठी पेट्रोल पंप चालकाकडून फक्त ₹5 निश्चित MDR आकारला जातो.
उदाहरणार्थ, ग्राहकाने ₹10,000 चे इंधन भरले तरी MDR ₹5च असेल.
₹5 MDRवर 18 टक्के GST विचारात घेतल्यास तो 90 पैसे होतो. म्हणजे पेमेंट सेवेशी संबंधित एकूण आकारणी ₹5.90 इतकी होऊ शकते; ₹10,000 वर 18% GST आकारला जात नाही.
छोट्या दुकानदारांना काय सूट?
रस्त्यावरील विक्रेते, छोट्या दुकानांसह P2PM श्रेणीत UPI QRद्वारे महिन्याला ₹1 लाखपर्यंत पेमेंट स्वीकारणाऱ्या छोट्या व्यापाऱ्यांना सर्व व्यवहारांवर zero-MDR संरक्षण कायम ठेवण्यात आले आहे. त्यामुळे अशा zero-MDR व्यवहारांवर MDRशी संबंधित GSTही उद्भवत नाही.
रेल्वे, विमा, टेलिकॉम आणि कृषी क्षेत्रात काय?
रेल्वे, दूरसंचार, विमा, इंधन आणि कृषी निविष्ठा यांसारख्या अत्यावश्यक आणि कमी मार्जिनच्या क्षेत्रातील ₹2,000 पेक्षा जास्त व्यवहारांसाठीही प्रति व्यवहार ₹5 फ्लॅट MDR ठेवण्यात आला आहे.
म्हणजे मोठी रक्कम असली तरी MDR व्यवहाराच्या टक्केवारीनुसार वाढत जाणार नाही.
शेअर बाजार, म्युच्युअल फंड व्यवहारांचे काय?
म्युच्युअल फंड, सिक्युरिटीज, स्टॉकब्रोकर आणि डीलर्सशी संबंधित UPI व्यवहारांसाठी 0.02 टक्के MDR, कमाल ₹300 प्रति व्यवहार अशी स्वतंत्र सवलतीची रचना करण्यात आली आहे.
येथेही GST हा मूळ गुंतवणुकीच्या संपूर्ण रकमेवर UPIमुळे आकारला जात नाही; लागू सेवाशुल्क हा त्याचा आधार असतो.
MDR आणि GST एकच आहेत का?
नाही. दोन्ही वेगळे आहेत.
MDR म्हणजे व्यापारी पेमेंट स्वीकारताना पेमेंट व्यवस्थेमधील बँका, पेमेंट सेवा पुरवठादार आणि UPI ॲप पुरवठादारांमध्ये विभागले जाणारे शुल्क आहे. सरकारने स्पष्टपणे सांगितले आहे की MDR हा सरकारी कर नाही.
GST मात्र सेवा पुरविण्यावर लागू होणारा कर आहे. केंद्र सरकारने यापूर्वीही स्पष्ट केले होते की डिजिटल पेमेंटच्या संपूर्ण मूल्यावर GST नसून MDRसारख्या पेमेंट सेवांशी संबंधित शुल्कावर GST लागू होतो.
थोडक्यात कोणाला काय लागू?
सामान्य ग्राहक: UPI वापरासाठी कोणतेही MDR किंवा अतिरिक्त UPI शुल्क नाही.
P2P व्यवहार: कितीही रक्कम असली तरी MDR नाही.
₹2,000 पर्यंत सामान्य व्यापारी व्यवहार: MDR नाही.
पात्र छोटे व्यापारी: zero-MDR संरक्षण.
₹2,000 पेक्षा जास्त सामान्य व्यापारी व्यवहार: 0.4% MDR; लागू GST हा MDR सेवाशुल्कावर.
पेट्रोल पंप व अन्य निवडक अत्यावश्यक क्षेत्रे: ₹2,000 पेक्षा जास्त व्यवहारावर ₹5 फ्लॅट MDR; GST व्यवहाराच्या संपूर्ण रकमेऐवजी लागू MDRवर.
त्यामुळे सोशल मीडियावर फिरणारा “₹2,000 पेक्षा जास्त UPI पेमेंट केल्यास संपूर्ण रकमेवर 18% GST लागेल” हा दावा चुकीचा आहे. UPI ग्राहकांसाठी मोफतच राहणार असून नवीन व्यवस्था मुख्यतः काही मोठ्या व्यापारी व्यवहारांवरील MDRशी संबंधित आहे.
