सह्याद्रीच्या कुशीतून उलगडला महाराष्ट्राचा हजारो वर्षांचा इतिहास; डॉ. अभय फिरोदिया यांच्या हस्ते पुस्तकाचे अनावरण

हेरिटेज इंडियाच्या २८० पानी कॉफी टेबल बुकमधून प्रागैतिहासिक काळापासून महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपर्यंतचा प्रवास; डॉ. जी. बी. देगलूरकर आणि डॉ. अरविंद जामखेडकर यांची प्रमुख उपस्थिती

पुणे, दि. १ नोव्हेंबर २०२६ (माय मराठी प्रतिनिधी) :

सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा, प्राचीन संस्कृती, ऐतिहासिक लेणी, गड-किल्ले, छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्वराज्य, पेशवाईचा काळ, सामाजिक सुधारणा आणि संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनापर्यंतचा महाराष्ट्राचा हजारो वर्षांचा इतिहास एका भव्य ग्रंथातून उलगडण्यात आला आहे. हेरिटेज इंडिया कम्युनिकेशन्स प्रा. लि. प्रकाशित ‘गिफ्ट ऑफ द सह्याद्रीज : द स्टोरी अँड ग्लोरी ऑफ महाराष्ट्र’ अर्थात ‘सह्याद्रीची देणगी : महाराष्ट्राची गाथा आणि गौरव’ या २८० पानी कॉफी टेबल बुकचे अनावरण शनिवारी (३१ ऑक्टोबर) फोर्स मोटर्स लिमिटेडचे अध्यक्ष डॉ. अभय फिरोदिया यांच्या हस्ते झाले.

भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेच्या (बोरी) नवलमल फिरोदिया सभागृहात आयोजित प्रकाशन सोहळ्याला इतिहास, पुरातत्त्व, संशोधन, साहित्य आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातील मान्यवरांसह इतिहासप्रेमी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.

या कार्यक्रमाला ज्येष्ठ पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ आणि भारतविद्या अभ्यासक, डेक्कन कॉलेजचे माजी कुलपती डॉ. जी. बी. देगलूरकर आणि भारतीय ऐतिहासिक संशोधन परिषदेचे माजी अध्यक्ष डॉ. अरविंद जामखेडकर हे सन्माननीय अतिथी म्हणून उपस्थित होते.

प्रागैतिहासिक काळापासून संयुक्त महाराष्ट्रापर्यंतचा प्रवास

महाराष्ट्राच्या इतिहासाला केवळ राजकीय घडामोडी किंवा राजवटींच्या चौकटीत न मांडता, येथील भूगोल, संस्कृती, समाजजीवन, व्यापार, धर्म, कला, स्थापत्य, साहित्य आणि लोकपरंपरांच्या माध्यमातून समजावून सांगण्याचा प्रयत्न या पुस्तकात करण्यात आला आहे.

प्रागैतिहासिक काळातील मानवी वस्ती, आदिवासी समाज, प्राचीन महाराष्ट्रातील संस्कृती आणि व्यापार यांपासून पुस्तकाच्या कथनाला सुरुवात होते. पुढे प्राचीन व मध्ययुगीन राजवटी, लेणी, मंदिरे, किल्ले, स्वराज्याची स्थापना, पेशवाईचा उदय आणि अस्त, ब्रिटिशकालीन बदल, सामाजिक सुधारणा, शिक्षण, पत्रकारिता आणि महाराष्ट्रातील नवविचारांचा प्रवास मांडण्यात आला आहे.

संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनातून १ मे १९६० रोजी स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती होईपर्यंतचा इतिहास या ग्रंथात समाविष्ट आहे.

महाराष्ट्राच्या इतिहासात सह्याद्रीचे अनन्यसाधारण स्थान

पुस्तकाच्या केंद्रस्थानी सह्याद्री पर्वतरांग आहे. पश्चिम घाटाचा भाग असलेल्या सह्याद्रीने महाराष्ट्राच्या भौगोलिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय इतिहासाला आकार दिला आहे.

मान्सूनचा पाऊस, नद्यांची उगमस्थाने, खडकात कोरलेली प्राचीन लेणी आणि डोंगरमाथ्यांवरील किल्ले यांचा महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत महत्त्वाचा वाटा राहिला आहे.

गोदावरी, कृष्णा आणि भीमा यांसारख्या नद्यांच्या खोऱ्यांनी प्राचीन वसाहती आणि व्यापाराला चालना दिली. पुढील काळात याच सह्याद्रीच्या डोंगरदऱ्या आणि गड-किल्ले छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याचे महत्त्वाचे आधारस्थान ठरले.

या भौगोलिक आणि ऐतिहासिक परस्परसंबंधाचे प्रभावी दर्शन पुस्तकातून घडवण्यात आले आहे.

इतिहास सामान्य माणसाच्या जीवनाचा भाग झाला पाहिजे : मंजिरी खांडेकर

कार्यक्रमात हेरिटेज इंडियाच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी मंजिरी खांडेकर यांनी संस्थेच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांविषयी माहिती दिली.

त्या म्हणाल्या, “ज्या समाजाला आपण कुठून आलो आहोत हेच माहीत नसते, त्याला आपण कुठे जात आहोत हे कळू शकत नाही.”

इतिहास हा केवळ संशोधनग्रंथ, दस्तऐवज आणि चर्चासत्रांपुरता मर्यादित न राहता घराघरांत, शाळांमध्ये आणि दैनंदिन चर्चेत पोहोचला पाहिजे, अशी भूमिका त्यांनी मांडली.

हेरिटेज इंडिया जवळपास दोन दशकांपासून पर्यटन, नियतकालिके आणि पुस्तकांच्या माध्यमातून नागरिकांना त्यांच्या सांस्कृतिक मुळांशी जोडण्याचे काम करत असल्याचे त्यांनी सांगितले.

यापूर्वी प्रकाशित ‘पुण्यकथा : पुण्याची दहा लाख वर्षांची कहाणी’ या कॉफी टेबल बुकला मिळालेल्या प्रतिसादाने महाराष्ट्राच्या व्यापक इतिहासावर अशाच स्वरूपाचा ग्रंथ तयार करण्याची प्रेरणा मिळाल्याचे त्यांनी नमूद केले.

इतिहास म्हणजे सामान्य माणसाचीही कहाणी : कल्याणी सरदेसाई

या पुस्तकाच्या लेखिका आणि सर्जनशील संकल्पिका पत्रकार व लेखिका कल्याणी सरदेसाई यांनी इतिहास सामान्य वाचकांपर्यंत आकर्षक स्वरूपात पोहोचवण्याची आवश्यकता अधोरेखित केली.

त्या म्हणाल्या, “इतिहास म्हणजे केवळ राजे, राजवटी आणि युद्धांची नोंद नाही. शेतकरी, सैनिक, संत, समाजसुधारक आणि सामान्य कुटुंबांच्या निर्णयांनीही इतिहासाला आकार दिला आहे.”

महाराष्ट्राचा इतिहास त्याच्या खऱ्या वारसदारांपर्यंत पोहोचवण्याचा हा प्रयत्न असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

हा ग्रंथ आणखी एक पाठ्यपुस्तक म्हणून तयार करायचा नव्हता. महाराष्ट्राची कहाणी संशोधनातील अचूकता कायम ठेवून नाट्य, काव्य, भावना आणि प्रभावी दृश्यात्मकतेच्या साहाय्याने सांगायची होती, असे त्यांनी सांगितले.

प्रत्येक पानावर संशोधन, चर्चा, पुनर्लेखन आणि इतिहासतज्ज्ञांकडून पडताळणी करण्यात आल्याचे सरदेसाई यांनी नमूद केले.

महाराष्ट्राची स्वतःची स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख असून, त्याचा इतिहास आणि भूगोल देशातील इतर प्रदेशांपेक्षा वैशिष्ट्यपूर्ण असल्याचेही त्यांनी सांगितले.

महाराष्ट्राच्या समृद्धीसाठी उद्योग, व्यापार आणि कौशल्य महत्त्वाचे : डॉ. अभय फिरोदिया

प्रकाशन सोहळ्यात डॉ. अभय फिरोदिया यांनी इतिहास आणि आर्थिक समृद्धी यांच्यातील संबंधांवर भाष्य केले.

भारताच्या प्राचीन आर्थिक सामर्थ्यामध्ये ज्ञानाबरोबरच व्यापाराचा मोठा वाटा होता, असे त्यांनी सांगितले. भारताच्या ऐतिहासिक आर्थिक स्थानाचा संदर्भ देताना त्यांनी व्यापाराच्या महत्त्वावर भर दिला.

आजच्या महाराष्ट्राची समृद्धी औद्योगिकीकरण, उद्यमशीलता आणि कौशल्य विकासावर अवलंबून असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

ज्ञान आणि संस्कृतीला व्यापार, उद्योग आणि आर्थिक विस्ताराची जोड मिळाली पाहिजे, असे मत डॉ. फिरोदिया यांनी व्यक्त केले.

इतिहास सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्याच्या उपक्रमाचे कौतुक

ज्येष्ठ पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ डॉ. जी. बी. देगलूरकर यांनी इतिहास सामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हेरिटेज इंडिया करत असलेल्या प्रयत्नांचे कौतुक केले.

इतिहासाविषयीचे संशोधन आकर्षक आणि समजण्यास सोप्या स्वरूपात उपलब्ध करून देणे महत्त्वाचे असल्याची भूमिका त्यांनी मांडली.

डॉ. अरविंद जामखेडकर यांनीही महाराष्ट्राचा प्रदीर्घ ऐतिहासिक प्रवास सर्वसामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी अशा पुस्तकांची आवश्यकता असल्याचे सांगितले.

२०२५ मधील जागतिक वारसा मान्यतेच्या पार्श्वभूमीवर पुस्तकाचे महत्त्व

महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक वारशाला जागतिक स्तरावर नवी ओळख मिळत असतानाच हा ग्रंथ प्रकाशित झाला आहे.

२०२५ मध्ये ‘मराठा मिलिटरी लँडस्केप्स ऑफ इंडिया’ या वारसा समूहातील बारा किल्ल्यांचा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समावेश झाला. अजिंठा आणि वेरूळच्या लेण्यांपाठोपाठ महाराष्ट्राच्या गड-किल्ल्यांच्या वारशालाही जागतिक स्तरावर महत्त्वाची मान्यता मिळाली आहे.

या ऐतिहासिक वास्तूंच्या निर्मितीमागील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय प्रक्रियांचा परिचय पुस्तकातून करून देण्यात आला आहे.

इतिहासकारांचे संशोधन आणि चित्रकारांची कलात्मक मांडणी

या पुस्तकाच्या संशोधन सल्लागार मंडळात इतिहासकार डॉ. अजित आपटे, प्रा. पी. के. घाणेकर आणि डॉ. मंजिरी भालेराव यांचा समावेश आहे.

पुस्तकातील चित्रांच्या निर्मितीत राहुल देशपांडे, अनंत डेरे, तेजस मोडक आणि मधुमिता शिंदे यांनी योगदान दिले आहे.

इतिहासातील महत्त्वाच्या घटना, व्यक्तिमत्त्वे, वास्तू, सांस्कृतिक वारसा आणि प्रदेशांचे दर्शन प्रभावी चित्रे व दृश्यात्मक मांडणीतून घडवण्यात आले आहे.

विद्यार्थ्यांसह सर्व वयोगटांतील वाचकांसाठी संग्रहणीय ग्रंथ

दहा वर्षे व त्याहून अधिक वयाच्या वाचकांना लक्षात घेऊन या पुस्तकाची निर्मिती करण्यात आली आहे.

महाराष्ट्राचा इतिहास एका व्यापक संदर्भात समजून घेऊ इच्छिणारे विद्यार्थी, शिक्षक, इतिहास अभ्यासक, संशोधक आणि सर्वसामान्य वाचकांसाठी हा ग्रंथ उपयुक्त ठरणार असल्याचा विश्वास प्रकाशकांनी व्यक्त केला.

हा ग्रंथ केवळ एकदा वाचून बाजूला ठेवण्याऐवजी पुढील पिढ्यांसाठी जतन करता येईल, अशा स्वरूपात तयार करण्यात आल्याचेही प्रकाशकांनी सांगितले.

पुस्तकाचा तपशील

पुस्तकाचे नाव : सह्याद्रीची देणगी : महाराष्ट्राची गाथा आणि गौरव
मूळ इंग्रजी शीर्षक : Gift of the Sahyadris: The Story and Glory of Maharashtra
लेखिका : कल्याणी सरदेसाई
प्रकाशक : हेरिटेज इंडिया कम्युनिकेशन्स प्रा. लि.
पृष्ठसंख्या : २८०
किंमत : २,५०० रुपये

हेरिटेज इंडियाचा सांस्कृतिक वारसा जतन करण्यासाठी पुढाकार

पुण्यातील हेरिटेज इंडिया ही संस्था २००७ पासून भारतीय इतिहास, संस्कृती आणि वारशाच्या प्रसारासाठी कार्यरत आहे. संस्थेच्या उपक्रमांमध्ये ऐतिहासिक पर्यटन, शैक्षणिक कार्यक्रम, पुस्तके आणि नियतकालिकांचा समावेश आहे.

‘हेरिटेज इंडिया’ आणि ‘महाराष्ट्र अनलिमिटेड’ ही नियतकालिके तसेच ‘पुण्यकथा : पुण्याची दहा लाख वर्षांची कहाणी’ हा कॉफी टेबल ग्रंथ यांसारख्या प्रकाशनांच्या माध्यमातून संस्थेने इतिहास सामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला आहे.

‘सह्याद्रीची देणगी’ या नव्या ग्रंथातून महाराष्ट्राचा समृद्ध इतिहास, सांस्कृतिक वैविध्य आणि सह्याद्रीशी असलेले राज्याचे अतूट नाते नव्या पिढीसमोर मांडण्यात आले आहे.

बातमी अधिक संक्षिप्त करापुनरुक्ती कमी करून संपादन करावृत्तपत्रीय शैलीत बातमी आवळा