वाढत्या भांडवलशाहीच्या प्रभावात कामगार चळवळ आणि कामगार साहित्य आज कुठे आहे? — देवेंद्र भुजबळ

कल्याणच्या ‘सोकावे नांदी कामगार साहित्य संमेलना’त कामगार साहित्याच्या योगदानावर मंथन; नारायण मेघाजी लोखंडे आणि ‘दीनबंधू’च्या ऐतिहासिक कार्याला उजाळा

कल्याण | माय मराठी वृत्त

जगभरात वाढत चाललेल्या भांडवलशाहीच्या प्रभावामुळे कामगार चळवळीसमोर नवी आव्हाने निर्माण झाली आहेत. या बदलत्या परिस्थितीत कामगार चळवळ आणि कामगार साहित्य आज नेमके कुठे उभे आहे, याचा गांभीर्याने विचार करण्याची वेळ आली आहे, असे प्रतिपादन निवृत्त माहिती संचालक देवेंद्र भुजबळ यांनी केले.

महाराष्ट्र साहित्य परिषद, कल्याण शाखेच्या वतीने कल्याण येथे आयोजित ‘सोकावे नांदी कामगार साहित्य संमेलनात’ झालेल्या ‘कामगार चळवळीत साहित्याचे योगदान’ या विषयावरील परिसंवादात ते बोलत होते.

कामगार साहित्याला सामाजिक परिवर्तनाची पार्श्वभूमी

साहित्य हे समाजजीवनातील प्रत्येक घटकाशी जोडलेले असते. माणसाचे जगणे, त्याचा संघर्ष, सुख-दुःख, सामाजिक परिस्थिती आणि बदलत्या काळाचे प्रतिबिंब साहित्यातून उमटत असते. साहित्याच्या विविध प्रवाहांमध्ये कामगार साहित्याचे स्वतंत्र आणि महत्त्वपूर्ण स्थान आहे, असे भुजबळ यांनी सांगितले.

भारतात शतकानुशतके विविध स्वरूपांत साहित्यनिर्मिती होत आली आहे. मात्र औद्योगिक क्रांतीनंतर उत्पादनव्यवस्थेत झालेल्या बदलांमधून आधुनिक औद्योगिक कामगारवर्ग उदयास आला. या कामगारांच्या जीवनातील संघर्ष, हक्कांच्या चळवळी आणि सामाजिक परिस्थितीला अभिव्यक्त करणारा कामगार साहित्याचा प्रवाह पुढे विकसित झाला, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

औद्योगिकीकरणामुळे समाजव्यवस्थेत घडून आलेल्या बदलांचा आढावाही त्यांनी आपल्या भाषणातून घेतला.

नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्या कार्याला उजाळा

भारतातील संघटित कामगार चळवळीच्या इतिहासात मुंबईच्या गिरणगावाला विशेष महत्त्व असल्याचे भुजबळ यांनी सांगितले.

कामगारांच्या प्रश्नांना संघटित स्वरूप देण्यासाठी नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात केलेल्या कार्याचा त्यांनी गौरवपूर्ण उल्लेख केला.

१८८४ च्या सुमारास मुंबईतील गिरणी कामगारांच्या प्रश्नांवर उभ्या राहिलेल्या चळवळीचा संदर्भ देत त्यांनी ‘दीनबंधू’ वृत्तपत्राच्या योगदानाकडेही लक्ष वेधले.

कामगारांचे प्रश्न, त्यांच्या हक्कांसाठीचा संघर्ष आणि सामाजिक जागृती यांना पत्रकारिता व साहित्याच्या माध्यमातून अभिव्यक्ती मिळाली. त्यामुळे कामगार चळवळीचा इतिहास आणि कामगार साहित्याचा विकास या परस्परांशी जोडलेल्या प्रक्रिया असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

कामगार चळवळीसमोरील बदलत्या काळातील आव्हाने

आज जागतिक आर्थिक व्यवस्थेत मोठे बदल होत आहेत. औद्योगिक उत्पादनपद्धती, रोजगाराचे स्वरूप आणि कामगारांच्या सामाजिक परिस्थितीतही बदल घडत आहेत.

या पार्श्वभूमीवर कामगार चळवळीचे वर्तमान स्वरूप आणि कामगार साहित्याची दिशा याबाबत चिंतन होणे आवश्यक असल्याचे भुजबळ यांनी अधोरेखित केले.

कामगारांच्या जीवनातील अनुभव, त्यांचे संघर्ष आणि बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचा वेध साहित्याने घेत राहणे महत्त्वाचे असल्याचे त्यांच्या भाषणातून स्पष्ट झाले.

परिसंवादात मान्यवरांचा सहभाग

‘कामगार चळवळीत साहित्याचे योगदान’ या विषयावरील परिसंवादात प्रवीण देशमुख, मेघन गुप्ते आणि स्वाती नातू यांनीही सहभाग घेतला.

परिसंवादाचे सूत्रसंचालन डॉ. योगेश जोशी यांनी केले.

विविध वक्त्यांनी कामगार साहित्याच्या प्रवाहासह कामगार चळवळ आणि सामाजिक परिवर्तन यांच्यातील संबंधांविषयी विचार मांडले.

गझलकार प्रतिप निफाडकर यांच्या हस्ते संमेलनाचे उद्घाटन

या साहित्य संमेलनाचे उद्घाटन ख्यातनाम गझलकार प्रतिप निफाडकर यांच्या हस्ते झाले.

संमेलनाच्या अध्यक्षस्थानी कामगार साहित्यिक किरण भावसार होते, तर स्वागताध्यक्ष म्हणून कल्याण सार्वजनिक वाचनालयाचे अध्यक्ष मिलिंद कुलकर्णी यांनी जबाबदारी सांभाळली.

संमेलनात निमंत्रितांचे कविसंमेलन, ‘नारायण सुर्वे कवी कट्टा’ आणि विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या व्यक्तींचा सन्मान असे कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले होते.

या कार्यक्रमांना साहित्यप्रेमी आणि कामगार साहित्याविषयी आस्था असलेल्या नागरिकांची उपस्थिती लाभली.

कामगार साहित्याच्या भवितव्याचा प्रश्न ऐरणीवर

कामगारांच्या हक्कांसाठी उभ्या राहिलेल्या चळवळी आणि त्या संघर्षाला शब्दरूप देणारे साहित्य यांचा इतिहास मोठा आहे. मात्र बदलत्या आर्थिक व सामाजिक परिस्थितीत या साहित्यप्रवाहासमोर नवी आव्हाने उभी राहत आहेत.

वाढत्या भांडवलशाहीच्या प्रभावात कामगार चळवळ आणि कामगार साहित्याची आजची दिशा काय आहे, हा देवेंद्र भुजबळ यांनी उपस्थित केलेला प्रश्न संमेलनातील चिंतनाचा महत्त्वाचा विषय ठरला.