धरणातून १९.०५ टीएमसी पाणी सोडले; त्यातील ३ टीएमसी वाचवता, साठवता आले असते का? पाणी नियोजनावर सवाल!

खडकवासला धरणसाखळीत आता २५.४९ टीएमसी पाणीसाठा; गेल्या वर्षी याच दिवशी होता २९.०३ टीएमसी! कालव्यातून पाणी सोडले जात असताना पुणेकरांवर पाणीकपातीची वेळ का? पाणी नियोजनाचा हिशेब जाहीर करण्याची गरज

पुणे, दि. १७ ऑक्टोबर २०२६ | माय मराठी विशेष वृत्त :

पावसाळ्यात धरणे भरली, खडकवासला धरणाच्या सांडव्यावरून आतापर्यंत तब्बल १९.०५ टीएमसी पाणी सोडण्यात आले; मात्र आज चारही धरणांतील एकत्रित पाणीसाठा गेल्या वर्षीच्या तुलनेत ३.५४ टीएमसीने कमी आहे. दुसरीकडे पुणेकरांवर पाणीकपातीची टांगती तलवार आहे. त्यामुळे पावसाळ्यातील पाणी नियोजन, धरणांमधून झालेला विसर्ग आणि पुणे शहरासह शेतीसाठी करण्यात आलेले पाणीवाटप यांचा संपूर्ण हिशेब प्रशासनाने जनतेसमोर मांडण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

खडकवासला धरणसाखळीच्या १७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सकाळी सहा वाजताच्या अहवालानुसार चारही धरणांमध्ये एकूण २५.४९ टीएमसी म्हणजेच ८७.४२ टक्के पाणीसाठा शिल्लक आहे. गेल्या वर्षी याच दिवशी २९.०३ टीएमसी म्हणजे ९९.६० टक्के पाणीसाठा उपलब्ध होता.

म्हणजेच अवघ्या एका वर्षातील समान तारखेची तुलना केली असता यंदाचा साठा ३.५४ टीएमसीने कमी आहे. ही तूट नेमकी कशामुळे निर्माण झाली आणि पुढील उन्हाळ्यापर्यंत पाण्याचे नियोजन कसे केले जाणार, हा महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित झाला आहे.

चार धरणांची स्थिती काय सांगते?

१७ ऑक्टोबर रोजी सकाळी सहा वाजताच्या अहवालात खडकवासला धरणात ०.७७ टीएमसी म्हणजे ३८.७६ टक्के पाणीसाठा नोंदवण्यात आला आहे.

पानशेत धरणात ९.२८ टीएमसी म्हणजे ८७.१८ टक्के, वरसगाव धरणात ११.८१ टीएमसी म्हणजे ९२.१४ टक्के, तर टेमघर धरणात ३.६२ टीएमसी म्हणजे ९७.७४ टक्के साठा उपलब्ध आहे.

चारही धरणांचा एकत्रित साठा २५.४९ टीएमसी नोंदवण्यात आला आहे.

याच दिवशी गेल्या वर्षी २९.०३ टीएमसी पाणी उपलब्ध असल्याने पाणीसाठ्यातील घट दुर्लक्ष करण्यासारखी नाही.

सांडव्यावरून आतापर्यंत १९.०५ टीएमसी पाणी सोडले!

धरण अहवालातील आणखी एक लक्षवेधी नोंद म्हणजे खडकवासला धरणाच्या सांडव्यावरून आतापर्यंत एकूण १९.०५ टीएमसी पाणी सोडण्यात आले आहे.

हा आकडा एका दिवसात सोडलेल्या पाण्याचा नसून अहवालात नमूद केलेला आजवरचा संचयी सांडवा विसर्ग आहे.

१७ ऑक्टोबर रोजी सकाळी सहा वाजता धरणाच्या सांडव्यावरून पाण्याचा विसर्ग शून्य नोंदवण्यात आला होता.

मात्र पावसाळ्यातील विविध टप्प्यांवर पाणी सोडावे लागण्याची कारणे कोणती होती? त्या वेळी धरणांमध्ये किती साठा होता? पावसाचा आणि धरणात येणाऱ्या पाण्याचा अंदाज काय होता? पाणी सोडण्याबाबत कोणत्या परिस्थितीत निर्णय घेण्यात आले?

या सर्व बाबींचा तपशील समोर येणे आवश्यक आहे.

धरणाच्या सुरक्षिततेसाठी आणि पूरनियंत्रणासाठी पावसाळ्यात पाणी सोडणे आवश्यक ठरू शकते. त्यामुळे १९.०५ टीएमसी पाणी सोडण्यात आले म्हणजे ते संपूर्ण पाणी वाया गेले किंवा पाणी सोडण्याचा निर्णय चुकीचा होता, असा निष्कर्ष उपलब्ध आकडेवारीवरून काढता येणार नाही.

तथापि, या विसर्गामागील कारणे आणि निर्णयप्रक्रिया सार्वजनिक केल्यास पाणी नियोजनाबाबत निर्माण झालेले प्रश्न स्पष्ट होण्यास मदत होईल.

खडकवासला कालव्यातून पाणी कुठे जाते?

१७ ऑक्टोबरच्या अहवालानुसार खडकवासला धरणाच्या NMRBC कालवा मार्गासाठी १,१०३.५० इतक्या विसर्गाची नोंद आहे. त्याच अहवालात पुणे महापालिकेसाठी (PMC) ३४३ अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.

या नोंदींमधील विसर्गाचे एकक आणि पाणीवाटपाचे तपशील अधिकृतरीत्या स्पष्ट होणे आवश्यक आहे.

कालव्याद्वारे नेमक्या कोणत्या भागाला पाणी पुरविले जाते? किती पाणी शेतीसाठी दिले जाते? किती पाणी अन्य वापरासाठी मंजूर आहे? पुणे शहरासाठी उपलब्ध करून देण्यात येणारे पाणी किती आहे?

या सर्व प्रश्नांची उत्तरे आकडेवारीसह मिळाली पाहिजेत.

कालवा भरून वाहत असल्याचे चित्र दिसणे म्हणजे त्या पाण्याचा अपव्यय होत असल्याचा पुरावा नाही. मात्र त्यातील पाणीवाटपाचा हिशेब जनतेला समजणे आवश्यक आहे.

पानशेत, वरसगाव आणि टेमघरमधील विसर्गाचाही विचार गरजेचा

अहवालात पानशेत आणि वरसगाव धरणांसाठी PH अंतर्गत प्रत्येकी ६००, तर टेमघर धरणासाठी २५० इतक्या विसर्गाच्या नोंदी आहेत.

PH अंतर्गत सोडलेले पाणी विद्युतनिर्मितीनंतर पुढील जलाशयात जमा होत असल्यास त्याला धरणसाखळीबाहेर गेलेले स्वतंत्र पाणी मानता येणार नाही.

त्यामुळे चारही धरणांतील पाण्याची आवक, अंतर्गत हस्तांतरण आणि प्रत्यक्ष धरणसाखळीबाहेर केलेला विसर्ग यांची स्वतंत्र आकडेवारी आवश्यक ठरते.

गेल्या वर्षीच्या तुलनेत ३.५४ टीएमसी तूट का?

गेल्या वर्षी १७ ऑक्टोबरला खडकवासला धरणसाखळीत २९.०३ टीएमसी साठा होता, तर यंदा त्याच दिवशी २५.४९ टीएमसी आहे.

ही ३.५४ टीएमसी तूट नेमकी का निर्माण झाली?

यंदा पावसाचे वितरण वेगळे होते का? धरणे भरल्यानंतर पाण्याची आवक कमी झाली का? कालव्यातील विसर्ग किंवा अन्य पाणीवापर अधिक झाला का? धरणसाखळीतील उपलब्ध पाण्याच्या नियोजनात कोणते बदल करण्यात आले?

या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी मागील वर्षी आणि यंदा याच कालावधीत झालेली पाण्याची आवक, सांडवा विसर्ग, शहरासाठी उचललेले पाणी, शेतीसाठी सोडलेले पाणी आणि इतर घटकांची तुलना आवश्यक आहे.

केवळ १९.०५ टीएमसी संचयी सांडवा विसर्गाच्या आकड्यावरून ३.५४ टीएमसी तुटीचे कारण निश्चित करता येणार नाही.

‘पुणेकरांवर पाणीकपात, मग कालव्याचे पाणी कुठे जाते?’ — मनसेचा सवाल

दरम्यान, पुणे शहरातील संभाव्य पाणीकपातीच्या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे साईनाथ बाबर यांनीही पाणी नियोजनावर प्रश्न उपस्थित केले आहेत.

एकीकडे पुणेकरांना पाण्याचा काटकसरीने वापर करण्याचे आवाहन केले जाते आणि दुसरीकडे कालव्यातून पाणी वाहत असल्याचे दिसते. अशा स्थितीत पाणीवाटपाचा संपूर्ण तपशील प्रशासनाने जाहीर करावा, अशी मागणी बाबर यांनी केली आहे.

शेतीला पाणी देण्यास विरोध नसल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले आहे. मात्र शेतकरी आणि पुणेकर यांच्यात संघर्ष निर्माण होणार नाही, अशा पद्धतीने दोघांच्याही पाण्याच्या गरजांचा समतोल साधावा, अशी त्यांची भूमिका आहे.

पुणे शहरासाठी किती पाणी राखीव आहे, शेतीसाठी किती पाणी सोडण्यात येत आहे आणि पाणीकपातीची गरज नेमकी का निर्माण झाली, याचे उत्तर प्रशासनाने द्यावे, अशी मागणी मनसेने केली आहे.

पाणी नियोजनाचा संपूर्ण हिशेब जाहीर होणार का?

या संपूर्ण परिस्थितीत सर्वाधिक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे धरणांतील पाण्याचा एकत्रित हिशेब.

पावसाळ्याच्या सुरुवातीला उपलब्ध साठा किती होता, त्यानंतर धरणांत किती पाणी आले, किती पाणी सांडव्यावरून सोडले, कालव्यातून किती पाणी वितरित झाले, महापालिकेने किती पाणी उचलले आणि पुढील उन्हाळ्यापर्यंत किती पाणी राखीव ठेवणे आवश्यक आहे, याचा संपूर्ण तपशील नागरिकांसमोर आला पाहिजे.

त्याचबरोबर धरणे कोणत्या तारखांना भरली, पाण्याची आवक आणि विसर्ग यांचा त्या वेळी काय ताळमेळ होता, तसेच पुढील पावसाच्या शक्यतेनुसार कोणते निर्णय घेण्यात आले, हे स्पष्ट करणेही गरजेचे आहे.

ही आकडेवारी उपलब्ध झाल्यानंतरच पाणी नियोजनात त्रुटी होत्या का, की पाऊस, पाणीवापर आणि सुरक्षिततेच्या गरजांमुळे साठ्यात घट झाली, याचा वस्तुनिष्ठ निष्कर्ष काढता येईल.

पुणेकरांना पाणीकपात का? प्रशासनाने उत्तर द्यावे!

पुण्याच्या वाढत्या लोकसंख्येसाठी पिण्याच्या पाण्याची गरज सातत्याने वाढत आहे. त्याच वेळी ग्रामीण भागातील शेती आणि इतर वापरासाठीही पाण्याची आवश्यकता असते.

या सर्व गरजांचा समतोल साधणे हे प्रशासनासमोरील महत्त्वाचे आव्हान आहे.

मात्र पाणीकपातीसारख्या निर्णयाचा थेट परिणाम नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावर होत असल्याने अशा निर्णयामागील कारणे, उपलब्ध पाणीसाठा आणि वितरणाचे नियोजन स्पष्टपणे जाहीर होणे आवश्यक आहे.

पावसाळ्यात धरणे भरली होती, खडकवासला धरणाच्या सांडव्यावरून आतापर्यंत १९.०५ टीएमसी पाणी सोडण्यात आले आणि आज चार धरणांत २५.४९ टीएमसी साठा आहे. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत साठा ३.५४ टीएमसीने कमी असताना पुणेकरांवर पाणीकपातीची वेळ का येत आहे?

हा प्रश्न आता केवळ राजकीय आरोप-प्रत्यारोपांचा राहिलेला नाही. पुण्याच्या पाणी नियोजनाचा संपूर्ण हिशेब नागरिकांसमोर मांडण्याचा आहे. धरणातील पाण्याची प्रत्येक महत्त्वाची आवक आणि जावक स्पष्ट झाली, तरच नेमके चुकते कुठे, या प्रश्नाचे उत्तर मिळू शकेल.