पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी राजशिष्टाचार बाजूला ठेवून मधुबाईंसोबत धरलेला फुगडीचा फेर! महाराष्ट्राच्या लोककलेला देशाच्या सर्वोच्च नेतृत्वाकडून लाभलेल्या सन्मानाचा तो सुवर्णक्षण!
कलेची खरी ताकद कोणती? ती राजसत्तेपुढे झुकण्यात नसते, तर राजसत्तेलाही आपल्या सहजसौंदर्याने भारावून टाकण्यात असते! महाराष्ट्राच्या मातीत जन्मलेल्या, लोकपरंपरेच्या संस्कारांत घडलेल्या आणि लावणीच्या ठसक्याने देश-विदेशातील रसिकांना मंत्रमुग्ध करणाऱ्या मधु कांबीकर यांच्या आयुष्यातील एक प्रसंग या सामर्थ्याची साक्ष देणारा आहे. देशाच्या तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी आणि महाराष्ट्राच्या या लोककलावंताने एकत्र धरलेला फुगडीचा फेर हा केवळ आठवणीतला क्षण नव्हता; तो महाराष्ट्राच्या लोककलेच्या सन्मानाचा, तिच्या सांस्कृतिक सामर्थ्याचा आणि कलावंताच्या प्रतिभेचा गौरव करणारा सुवर्णक्षण होता.
दि. २६ जानेवारी १९७७ रोजी दिल्ली येथे भारत सरकारच्या वतीने ‘महाराष्ट्राची लोकधारा’ या कलापथकाच्या माध्यमातून महाराष्ट्राच्या लोककलेचे सादरीकरण करण्यात आले. तत्कालीन सांस्कृतिक कार्य संचालनालयाचे प्रमुख दामू केंकरे यांनी या कलापथकाचे नेतृत्व केले होते. महाराष्ट्राच्या लोकजीवनातील अस्सलपणा, परंपरेतील लय आणि लोककलेतील चैतन्य राजधानी दिल्लीच्या सांस्कृतिक अवकाशात उमटत होते. या कलाविष्कारात मधु कांबीकर यांच्या प्रतिभेनेही आपली स्वतंत्र मोहोर उमटवली.
याच कार्यक्रमाच्या निमित्ताने इंदिरा गांधी आणि मधुबाई यांची भेट झाली. आणि मग घडला असा प्रसंग, ज्याने त्या भेटीला इतिहासाच्या स्मरणपटलावर स्थान मिळवून दिले! राजशिष्टाचाराच्या चौकटी बाजूला ठेवून इंदिरा गांधी स्वतः मधुबाईंसोबत फुगडी खेळण्यासाठी पुढे सरसावल्या. कडाक्याच्या थंडीने गारठलेल्या दिल्लीच्या वातावरणात हा अनपेक्षित क्षण उपस्थितांसाठी विलक्षण आनंदाचा ठरला. फुगडी खेळण्यासाठी पंतप्रधानांनी स्वतःहून हात पुढे केला आणि फुगडी झाल्यानंतर मधुबाईंना घट्ट मिठी मारली, अशी त्या प्रसंगाची आठवण सांगितली जाते.
कल्पना करा, देशाच्या सर्वोच्च सत्तास्थानी असलेले व्यक्तिमत्त्व आणि ग्रामीण महाराष्ट्राच्या लोकपरंपरेतून आलेली एक कलावती—दोघीही एका पारंपरिक खेळाच्या आनंदात सहभागी झालेल्या! त्या क्षणी पदाचा मोठेपणा आणि कलेचा आविष्कार यांच्यात कोणताही भेद उरला नव्हता. उरला होता तो केवळ कलेचा सहज आनंद आणि माणुसकीचा जिव्हाळा. महाराष्ट्राच्या ग्रामीण संस्कृतीने जणू दिल्लीच्या भूमीवर फेर धरला होता.
हा प्रसंग मधुबाईंच्या व्यक्तिमत्त्वाचा गौरव करणारा होता; पण त्यापलीकडे तो लोककलावंतांच्या कर्तृत्वाची दखल घेणारा होता. कारण लोककला ही केवळ मनोरंजनाची बाब नसते. ती एका समाजाच्या जगण्याची, भाषेची, परंपरेची, संघर्षाची आणि सांस्कृतिक अस्मितेची जिवंत अभिव्यक्ती असते. मधुबाईंनी आपल्या आयुष्यभराच्या कलासाधनेतून याच लोकपरंपरेला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. इंदिरा गांधी यांच्यासोबतचा फुगडीचा फेर हा त्यांच्या प्रवासातील एक सुवर्णक्षण ठरला; मात्र त्या क्षणामागे उभे होते अनेक वर्षांचे कष्ट, कठोर साधना आणि कलेप्रती असलेली अढळ निष्ठा.
आज मधु कांबीकर यांच्या निधनाची बातमी मनाला चटका लावते, तेव्हा त्यांच्या आयुष्यातील हा प्रसंग पुन्हा आठवतो. ज्या कलावतीने एका काळी रंगमंचावर आपल्या अदाकारीने रसिकांना जिंकले, जिच्या कलेने राजशिष्टाचाराच्या सीमा ओलांडल्या आणि जिच्या अभिनयाने मराठी कलाविश्व समृद्ध केले, त्या लावणीसम्राज्ञीचा जीवनप्रवास अखेर थांबला आहे. मात्र, त्यांनी निर्माण केलेले कलावैभव काळाच्या पडद्याआड जाणारे नाही.
माळेगावच्या मातीतून कलाविश्वाच्या क्षितिजापर्यंत…!
महाराष्ट्राच्या लोककलेला आपल्या अभिनयाचा साज चढविणाऱ्या, लावणीच्या ठसकेबाज अदाकारीने रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजविणाऱ्या आणि मराठी रंगभूमी व चित्रपटसृष्टीत आपल्या असामान्य प्रतिभेचा ठसा उमटविणाऱ्या ज्येष्ठ अभिनेत्री तथा लावणीसम्राज्ञी मधु कांबीकर यांनी वयाच्या ७३व्या वर्षी पुण्यातील राहत्या घरी अखेरचा श्वास घेतला. दि. १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी त्यांच्या जीवनप्रवासाची अखेर झाली. त्यांच्या निधनाने मराठी लोककलेच्या नभांगणातील एक तेजस्वी तारा निखळला आहे.
दि. २८ जुलै १९५३ रोजी बीड जिल्ह्यातील गेवराई तालुक्यातील माळेगाव खुर्द या छोट्याशा गावात मधु वामन जाधव ऊर्फ मधु कांबीकर यांचा जन्म झाला. ग्रामीण मातीचा गंध, लोकपरंपरेचा वारसा आणि उपजत कलागुणांची देणगी घेऊन सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे पुणे-मुंबईपासून अमेरिका, दुबई, अबुधाबी आणि मॉरिशसपर्यंत पोहोचला. माळेगावच्या मातीत रुजलेली ही कला पुढे सातासमुद्रापार पोहोचली, ही त्यांच्या प्रतिभेची आणि परिश्रमांची मोठी पावती होती.
कोल्हाटी समाजाच्या समृद्ध कलापरंपरेचा वारसा लाभलेल्या मधुबाईंचे बालपण लोककलेच्या वातावरणात घडले. अगदी लहान वयातच त्यांनी रंगमंचावर पाऊल ठेवले. ज्या परंपरेतून त्यांची कलादृष्टी आकाराला आली, त्याच परंपरेला त्यांनी आपल्या प्रतिभेच्या बळावर नवे वैभव प्राप्त करून दिले. लावणी आणि तमाशा या महाराष्ट्राच्या पारंपरिक लोककलांना केवळ मनोरंजनाची साधने न मानता, त्यांतील अभिनय, नृत्य, भावाभिव्यक्ती आणि सांस्कृतिक आशय यांचा प्रभावी आविष्कार त्यांनी रसिकांसमोर आणला.
त्यांचे प्राथमिक शिक्षण जन्मगावी तिसरीपर्यंत झाले. त्यानंतर अहिल्यानगर जिल्ह्यातील शेवगाव तालुक्यातील कांबी या गावी त्यांचे बालपण गेले आणि त्यांनी सातवीपर्यंतचे शिक्षण घेतले. वयाच्या अकराव्या वर्षी पुण्यात बाळासाहेब गोखले यांच्याकडे त्यांनी कथक नृत्याचे धडे घेतले. पुढे वयाच्या चौदाव्या वर्षापासून लावणीसम्राज्ञी लक्ष्मीबाई कोल्हापूरकर आणि ढोलकीसम्राट पांडुरंग घोटकर यांच्याकडून लावणीचे प्रशिक्षण घेतले.
गुरूंकडून मिळालेली शिस्त, पारंपरिक कलेची जाण आणि अंगभूत प्रतिभेची जोड यांतून त्यांच्या कलेला स्वतंत्र ओळख मिळाली. लावणी सादर करताना केवळ पदन्यास, ठेका किंवा अदाकारी यांवर भर न देता शब्दांचा अर्थ, भावनांची खोली, मुद्राभिनय आणि प्रसंगानुरूप अभिनय यांचा संगम त्यांनी साधला. त्यामुळे त्यांच्या सादरीकरणात लोककलेचा अस्सलपणा आणि अभिजात कलाविष्काराची परिणामकारकता एकाच वेळी अनुभवायला मिळत असे.
दादा कोंडके यांच्या चित्रपटांपासून रंगभूमीवरील ठशापर्यंत
लोककलेच्या मुशीत घडलेली मधुबाईंची कला पुढे नाटक आणि चित्रपटांच्या व्यापक विश्वात विस्तारली. ‘पुत्रकामेष्टी’, ‘पेईंग गेस्ट’, ‘चंद्र जिथे उगवत नाही’, ‘आकाश पेलताना’ आणि ‘फुलवंती’ अशा नाटकांतून त्यांनी रंगभूमीवर आपल्या अभिनयाची छाप उमटवली. त्यानंतर ‘सतीची पुण्याई’, ‘दगा’ आणि ‘लक्ष्मी’ यांसारख्या चित्रपटांतून चित्रपटसृष्टीत आपला ठसा उमटविण्यास सुरुवात केली.
लालबाग येथील न्यू हनुमान थिएटरचे मालक मधुकरशेठ नेराळे यांच्या माध्यमातून दादा कोंडके यांनी मधुबाईंना अनेक चित्रपटांत प्रमुख नायिकेच्या भूमिका दिल्या. या संधींनी त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीला महत्त्वाचे वळण दिले. मात्र, मिळालेल्या संधींचे यशात रूपांतर करण्यासाठी आवश्यक असलेली अभिनयक्षमता, मेहनत आणि आत्मविश्वास त्यांच्याकडे होता. म्हणूनच त्यांनी केवळ भूमिकांपुरती ओळख निर्माण केली नाही, तर स्वतःच्या कर्तृत्वावर स्वतंत्र स्थान मिळवले.
स्नेहलता दसनूरकर यांच्या कादंबरीवर आधारित ‘शापित’ या चित्रपटातील बिजली ही व्यक्तिरेखा त्यांच्या अभिनयप्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा ठरली. या भूमिकेत त्यांनी दाखविलेल्या प्रभावी अभिनयासाठी त्यांना शासनाचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. या सन्मानाने त्यांच्या अभिनयक्षमतेवर यशाची मोहोर उमटवली.
‘रघु मैना’, ‘हेच माझे माहेर’, ‘होता विदूषक’, ‘झपाटलेला’, ‘रावसाहेब’, ‘आई कुलस्वामिनी तुळजाभवानी’, ‘संघर्ष जीवनाचा’, ‘राजा पंढरीचा’, ‘सवाल माझ्या प्रेमाचा’, ‘बिनकामाचा नवरा’, ‘मुंबईचा डबेवाला’, ‘अशी असावी सासू’ आणि ‘पैज लग्नाची’ अशा अनेक चित्रपटांतील त्यांच्या भूमिका गाजल्या. ‘साद’ या गुजराती चित्रपटासाठी त्यांना गुजरात राज्य सरकारचा सर्वोत्कृष्ट पुरस्कार मिळाला. भाषेची मर्यादा ओलांडून अन्य भाषांतील चित्रपटांतही त्यांनी आपल्या अभिनयाची छाप उमटवली.
ज्येष्ठ अभिनेते निळू फुले, डॉ. श्रीराम लागू, प्रभाकर पणशीकर, दादा कोंडके आणि दिग्दर्शक राजदत्त यांसारख्या दिग्गजांचा सहवास व मार्गदर्शन त्यांना लाभले. या मान्यवरांच्या सान्निध्यात त्यांच्या अभिनयकलेला अधिक समृद्ध होण्याची संधी मिळाली. ‘भाकरी आणि फूल’, ‘श्रावणधारा’ आणि ‘मुक्ती’ यांसारख्या दूरदर्शन मालिकांतूनही त्यांनी आपल्या अभिनयाची मोहोर उमटवली.
उपलब्ध माहितीनुसार, मधुबाईंनी १०३ चित्रपट, २१ दूरदर्शन मालिका, १९ नाटके आणि १० लोकनाट्यांमध्ये काम केले. सन १९८८ मध्ये वि. वा. शिरवाडकर लिखित ‘आमचं नाव बाबूराव’ या नाटकात त्यांनी शाहीर अमरशेख यांच्यासोबत काम केले. या विविधांगी प्रवासातून त्यांच्या कलेचा आवाका आणि वेगवेगळ्या माध्यमांशी जुळवून घेण्याची क्षमता स्पष्ट होते.
त्यांच्या जीवनाचा आणि कलाप्रवासाचा वेध घेणारे ज्येष्ठ साहित्यिक प्रभाकर ओव्हाळ लिखित ‘मधुरंग’ हे पुस्तकही महत्त्वाचे आहे. या पुस्तकातून मधुबाईंच्या व्यक्तिमत्त्वातील विविध पैलू, त्यांचा संघर्ष आणि त्यांच्या कलेची व्याप्ती समजून घेता येते. पडद्यावर दिसणाऱ्या कलावतीपलीकडे जाऊन त्यांच्या आयुष्याचा वेध घेणारा हा साहित्यिक दस्तऐवज त्यांच्या कलाप्रवासाची आठवण जिवंत ठेवतो.
सखी माझी लावणी’ : लोकपरंपरेचा जिवंत वारसा…!
मधु कांबीकर यांच्या कलाप्रवासातील ‘सखी माझी लावणी’ हा कार्यक्रम विशेष उल्लेखनीय ठरला. लावणीच्या परंपरेचा ठेवा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याच्या आत्मीयतेतून त्यांनी हा कलाविष्कार साकारला. या कार्यक्रमाच्या माध्यमातून देश-विदेशांत आपली कला सादर करण्याची संधी त्यांना मिळाली.
लावणी ही केवळ ठसकेबाज नृत्यशैली नाही. तिच्या पदरात काव्य, संगीत, अभिनय, सामाजिक आशय आणि लोकजीवनाचे प्रतिबिंब सामावलेले आहे. तिच्या शब्दांतून लोकभावना व्यक्त होतात, तिच्या लयीतून महाराष्ट्राच्या मातीतला ठेका ऐकू येतो आणि तिच्या अभिनयातून मानवी भावविश्वाचे अनेक पदर उलगडतात. मधुबाईंनी या परंपरेचे सौंदर्य जाणले आणि आपल्या सादरीकरणातून त्याला प्रभावी अभिव्यक्ती दिली.
१९७७ मध्ये इंदिरा गांधी यांच्यासोबत खेळलेली फुगडी आणि पुढे ‘सखी माझी लावणी’च्या माध्यमातून परदेशात पोहोचलेली त्यांची कला, हे एकाच प्रवासाचे दोन महत्त्वपूर्ण टप्पे होते. पहिल्या प्रसंगात महाराष्ट्राच्या लोकपरंपरेने देशाच्या राजधानीत आपली मोहिनी घातली; तर दुसऱ्या टप्प्यात त्याच परंपरेने देशाच्या सीमा ओलांडल्या. लोककला जपणे म्हणजे केवळ जुन्या परंपरांची पुनरावृत्ती करणे नव्हे, तर त्यातील सांस्कृतिक मूल्ये नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे होय. मधुबाईंच्या कलासाधनेत या जाणिवेचा प्रत्यय येतो.
रंगमंचावरची झेप आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धातील संघर्ष….!
ज्या कलावतीने आयुष्यभर रंगमंचावर उत्साहाने ठेका धरला, तिच्या जीवनात नोव्हेंबर २०१६ मध्ये अनपेक्षित संकट आले. मुंबईत एका लावणीच्या कार्यक्रमानंतर त्यांना पक्षाघाताचा तीव्र झटका आला. त्यानंतर त्यांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम झाला आणि त्यांचे आयुष्य अंथरुणाला खिळून गेले. पुढील अनेक वर्षे त्यांना आजाराशी झुंज द्यावी लागली.
कधीकाळी आपल्या पावलांच्या लयीत रसिकांना मंत्रमुग्ध करणारी, देहबोलीतून व्यक्तिरेखांना जिवंत करणारी आणि अभिनयाच्या सामर्थ्याने रंगमंचावर आपली छाप उमटवणारी ही कलावती आयुष्याच्या उत्तरार्धात आरोग्याच्या कठीण संघर्षाला सामोरी गेली. त्यांच्या कलाप्रवासाचा हा वेदनादायी अध्याय मनाला चटका लावणारा आहे.
अखेर दि. १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी पुण्यातील राहत्या घरी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाने मराठी चित्रपटसृष्टीने एक समर्थ अभिनेत्री गमावली, तर महाराष्ट्राच्या लोककलेने आपल्या परंपरेला प्रतिष्ठा मिळवून देणारी एक महत्त्वपूर्ण कलावंत गमावली.
घुंगरांचा नाद थांबला; ‘मधुरंग’ अजरामर राहील..!
मधु कांबीकर यांचे आयुष्य म्हणजे ग्रामीण मातीतील संस्कार, लोकपरंपरेची श्रीमंती, कलेसाठीची कठोर साधना आणि प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करण्याची जिद्द यांचा संगम होय. त्यांनी लोककलेला केवळ सादरीकरणाचे माध्यम मानले नाही; तर तिच्या माध्यमातून महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख अधिक व्यापक केली. त्यांच्या अभिनयातील जिवंतपणा, लावणीतील ठसका आणि व्यक्तिरेखांमधील सहजता यांमुळे त्यांनी रसिकांच्या मनात अढळ स्थान निर्माण केले.
इंदिरा गांधी यांच्यासोबत खेळलेली फुगडी हा त्यांच्या जीवनातील सुवर्णक्षण होता; परंतु त्यांच्या कर्तृत्वाचे खरे मोजमाप त्या एका क्षणात होत नाही. त्यांचे खरे मोठेपण होते ते आयुष्यभर कलेशी राखलेल्या निष्ठेत, अनेक माध्यमांत उमटविलेल्या अभिनयाच्या ठशात आणि लोकपरंपरेला दिलेल्या प्रतिष्ठेत.
आज त्यांच्या पावलांतील लावणीचा ठेका थांबला आहे. त्यांच्या आवाजातील भावस्पर्शी लय आणि रंगमंचावरील अदाकारी पुन्हा प्रत्यक्ष अनुभवता येणार नाही. मात्र, कलाकाराचे आयुष्य संपते; त्याची कला संपत नाही. त्याने निर्माण केलेल्या आठवणी, त्याने समृद्ध केलेली परंपरा आणि रसिकांच्या मनावर उमटविलेला ठसा काळाच्या ओघात पुसला जात नाही.
मधुबाईंच्या घुंगरांचा नाद आता रंगमंचावर ऐकू येणार नसला, तरी त्यांनी जपलेल्या लावणीच्या परंपरेत तो घुमत राहील. त्यांच्या कलेतील अस्सलपणा, अभिनयातील सामर्थ्य आणि लोकसंस्कृतीशी असलेली त्यांची नाळ पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरेल.
काही कलावंत काळाच्या पडद्याआड जातात; पण त्यांच्या कलेचा रंग कधीच फिका पडत नाही. मधु कांबीकर यांचे आयुष्य अशाच अजरामर कलावंताचे प्रतीक आहे. त्यांच्या जीवनाचा ‘मधुरंग’ महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक स्मृतिपटलावर सदैव दरवळत राहील!
लेखक : खंडूराज शं. गायकवाड
(ज्येष्ठ पत्रकार आणि लोककलेचे अभ्यासक)
