केंद्रीय पर्यावरण मंत्री भूपेंद्र यादव यांच्या हस्ते जैसलमेरमध्ये मुक्तता; दशकभराच्या संवर्धन प्रयत्नांना मोठे यश
जैसलमेर : विलुप्तीच्या अत्यंत गंभीर धोक्यात असलेल्या माळढोक पक्ष्याच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने भारताने महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्री भूपेंद्र यादव यांच्या हस्ते राजस्थानमधील जैसलमेर येथील डेझर्ट नॅशनल पार्कमधील साम परिसरात दोन नर माळढोक पक्ष्यांना नैसर्गिक अधिवासात सोडण्यात आले.
या वेळी राजस्थानचे वन आणि पर्यावरण राज्यमंत्री संजय शर्मा तसेच केंद्र आणि राज्य सरकारचे वरिष्ठ अधिकारी उपस्थित होते.
भूपेंद्र यादव यांनी हा क्षण शास्त्रज्ञ, संशोधक आणि क्षेत्रीय कर्मचाऱ्यांच्या जवळपास दशकभराच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांचे महत्त्वपूर्ण फलित असल्याचे म्हटले. राजस्थानच्या वाळवंटी प्रदेशात माळढोक पक्ष्यांची संख्या पुन्हा वाढविण्याच्या दिशेने हा टप्पा अत्यंत महत्त्वाचा असल्याचे त्यांनी सांगितले.
बंदिस्त प्रजननातून आता जंगलात पुनर्स्थापना
माळढोक संवर्धन कार्यक्रमाच्या पहिल्या टप्प्यात बंदिस्त वातावरणात प्रजनन करून या दुर्मिळ पक्ष्यांची सक्षम संख्या निर्माण करण्यावर भर देण्यात आला होता. आता याच कार्यक्रमाने पुढचे पाऊल टाकत या पक्ष्यांना पुन्हा त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात सोडण्यास सुरुवात केली आहे.
आज सोडण्यात आलेल्या दोन नर पक्ष्यांमधून मिळणाऱ्या अनुभवांचा उपयोग पुढील काळात इतर पक्ष्यांना जंगलात सोडताना कार्यपद्धती अधिक प्रभावी करण्यासाठी केला जाणार आहे.
सॅम आणि रामदेवरा केंद्रांत 97 माळढोक
सॅम आणि रामदेवरा येथील ग्रेट इंडियन बस्टर्ड संवर्धन केंद्रांमध्ये सध्या एकूण 97 माळढोक पक्षी आहेत. यापैकी 40 पक्षी जंगलातून गोळा केलेल्या अंड्यांमधून, तर 57 पक्ष्यांची बंदिस्त वातावरणात पैदास करण्यात आली आहे.
या 97 पक्ष्यांपैकी 86 पक्ष्यांची बंदिस्त प्रजननासाठी देखभाल केली जात असून, 11 पक्ष्यांना जंगलात सोडण्यासाठी निश्चित करण्यात आले आहे. या 11 पैकी पहिले दोन पक्षी आता डेझर्ट नॅशनल पार्कमध्ये मुक्त करण्यात आले आहेत.
2025 मध्ये 24, तर 2026 मध्ये 29 पिल्ले
संवर्धन प्रजनन कार्यक्रमाला गेल्या दोन वर्षांत उल्लेखनीय यश मिळाले आहे. 2025 मध्ये 24 जिवंत पिल्ले, तर 2026 मध्ये 29 पिल्ले बंदिस्त प्रजननातून जन्माला आली.
यामुळे अत्यंत कमी होत चाललेल्या माळढोक पक्ष्यांच्या संख्येला पुनरुज्जीवन देण्याच्या प्रयत्नांना मोठी चालना मिळाली आहे.
‘जंपस्टार्ट’ पद्धतीलाही यश
माळढोक संवर्धनासाठी ‘जंपस्टार्ट’ नावाची अभिनव वैज्ञानिक पद्धतही वापरण्यात आली आहे. या पद्धतीत बंदिस्त वातावरणात घातलेली अंडी जंगलातील माळढोकांच्या घरट्यांमध्ये ठेवण्यात आली आणि ती अंडी वन्य मादी पक्ष्यांनी स्वीकारली.
या प्रयोगातून राजस्थानमध्ये सहा आणि गुजरातमध्ये दोन पिल्ले यशस्वीपणे उबवण्यात आली. त्यामुळे नैसर्गिक परिस्थितीत या पक्ष्यांची संख्या वाढविण्यासाठी नवा मार्ग खुला झाला आहे.
200 चौरस किलोमीटर संरक्षित गवताळ क्षेत्र
राजस्थान वन विभागाकडून डेझर्ट नॅशनल पार्क परिसरात सुमारे 200 चौरस किलोमीटर क्षेत्रात कुंपणयुक्त गवताळ प्रदेश तयार करण्यात आला आहे. या क्षेत्रामुळे माळढोक पक्ष्यांना सुरक्षित प्रजनन आणि अधिवास उपलब्ध होत आहे.
भारतीय वन्यजीव संस्थानच्या दीर्घकालीन टेलिमेट्री अभ्यासातूनही हे क्षेत्र माळढोक पक्ष्यांच्या प्रजननासाठी महत्त्वाचे असल्याचे समोर आले आहे.
केंद्र, राज्य आणि वैज्ञानिक संस्थांचा संयुक्त उपक्रम
माळढोक पुनर्वसन कार्यक्रम हा केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, राजस्थान वन विभाग आणि भारतीय वन्यजीव संस्थान यांचा संयुक्त उपक्रम आहे. या कार्यक्रमाला इंटरनॅशनल फंड फॉर हौबारा कॉन्झर्व्हेशनचे तांत्रिक सहकार्य आणि राष्ट्रीय प्रतिपूरक वनीकरण निधी व्यवस्थापन व नियोजन प्राधिकरणाचे आर्थिक सहाय्य मिळत आहे.
या कार्यक्रमाचा भर संवर्धनासाठी प्रजनन, अधिवास व्यवस्थापन, धोक्यांचे निर्मूलन, अधिवास पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यावर आहे.
सर्वोच्च न्यायालयाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार आणि तज्ज्ञ समितीच्या शिफारशींच्या आधारे या संवर्धन उपाययोजना राबविण्यात येत आहेत.
संकटग्रस्त माळढोकासाठी आशेचा किरण
माळढोक अर्थात ग्रेट इंडियन बस्टर्ड हा भारतातील सर्वाधिक संकटग्रस्त पक्ष्यांपैकी एक मानला जातो. अशा परिस्थितीत बंदिस्त प्रजननातून वाढवलेले पक्षी पुन्हा नैसर्गिक अधिवासात यशस्वीपणे सोडले जाणे हा संवर्धन कार्यक्रमातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
