धरणांत गेल्या वर्षापेक्षा ३.६५ टीएमसी कमी पाणी; मुंढवा जॅकवेलचा पुरेपूर वापर आधीच का झाला नाही?

पुणेकरांवर पाणीकपात, शेतीसाठी धरणातून आवर्तन; विवेक वेलणकरांच्या पाठपुराव्यानंतर जॅकवेलमधील पाच पंप २४ तास सुरू झाल्याचा दावा, आता रोज ४५ कोटी लिटर पाणी शेतीसाठी

पुणे | दि. २३ ऑक्टोबर २०२६ | माय मराठी विशेष वृत्त

पुण्याला पाणीपुरवठा करणाऱ्या खडकवासला धरणसाखळीत गेल्या वर्षीच्या तुलनेत ३.६५ टीएमसी पाणीसाठा कमी असल्याचे उपलब्ध आकडेवारीवरून स्पष्ट होत असतानाच, पुणेकरांच्या कराच्या पैशातून सुमारे १०० कोटी रुपये खर्च करून उभारलेल्या मुंढवा जॅकवेलच्या वापराबाबत गंभीर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. शेतीसाठी प्रक्रिया केलेले सांडपाणी उपलब्ध असतानाही त्याचा अपेक्षित वापर होत नसल्याचा आरोप सजग नागरिक मंचाचे अध्यक्ष विवेक वेलणकर यांनी केला होता. त्यांच्या पाठपुराव्यानंतर आता जॅकवेलमधील पाच पंप चोवीस तास चालवून दररोज सुमारे ४५ कोटी लिटर पाणी शेतीसाठी सोडण्यास सुरुवात झाल्याचा दावा करण्यात आला आहे.

एकीकडे पुणेकरांना पाणीकपातीला सामोरे जावे लागत असताना, दुसरीकडे धरणातील पिण्यायोग्य पाणी शेतीसाठी वापरण्याऐवजी उपलब्ध प्रक्रिया केलेल्या पाण्याचा पुरेपूर वापर आधीच का करण्यात आला नाही, हा प्रश्न या निमित्ताने ऐरणीवर आला आहे.

चार धरणांत २५.३२ टीएमसी पाणीसाठा

१८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सकाळी सहा वाजताच्या खडकवासला धरणसाखळीच्या अहवालानुसार चार धरणांमध्ये मिळून २५.३२ टीएमसी म्हणजे ८६.८६ टक्के पाणीसाठा नोंदवण्यात आला होता.

गेल्या वर्षी तुलनात्मक अहवालात २८.९७ टीएमसी म्हणजे ९९.३९ टक्के साठा होता. त्यामुळे यंदा ३.६५ टीएमसीने पाणीसाठा कमी असल्याचे दिसून येते.

धरणनिहाय आकडेवारीनुसार खडकवासला धरणात ०.७५ टीएमसी, पानशेतमध्ये ९.२२ टीएमसी, वरसगावमध्ये ११.७५ टीएमसी आणि टेमघरमध्ये ३.५८ टीएमसी पाणी उपलब्ध होते.

विशेष म्हणजे खडकवासला धरणाचा स्वतंत्र साठा केवळ ३८.२२ टक्के होता. अर्थात धरणसाखळीतील एकूण साठा लक्षात घेऊनच पुण्याच्या पाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.

पुणेकरांवर पाणीकपात; मग प्रक्रिया केलेल्या पाण्याकडे दुर्लक्ष का?

कमी पर्जन्यमान आणि आगामी उन्हाळ्यातील पाण्याची गरज लक्षात घेऊन पुणे शहरात १० टक्के पाणीकपातीची अंमलबजावणी करण्यात आली आहे. आठवड्यातून एक दिवस पाणीपुरवठा बंद ठेवण्याचाही निर्णय घेण्यात आला आहे.

दुसरीकडे, शेतीच्या रब्बी हंगामासाठी २५ सप्टेंबरपासून खडकवासला धरणसाखळीतून कालव्यात पाणी सोडण्यात येत असल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे.

याच पार्श्वभूमीवर विवेक वेलणकर यांनी मुंढवा जॅकवेलच्या वापराबाबत प्रश्न उपस्थित केले.

महापालिकेकडून उपलब्ध होणारे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी शेतीसाठी वापरण्याची व्यवस्था असताना, धरणातील पिण्यायोग्य पाण्यावर अतिरिक्त ताण का येऊ दिला जात आहे, असा त्यांचा सवाल आहे.

सहा पंप असूनही एकच पंप साडेचार तास!

मुंढवा जॅकवेलची उभारणी प्रक्रिया केलेले सांडपाणी शेतीसाठी वापरण्याच्या उद्देशाने करण्यात आली. या यंत्रणेमुळे दौंड आणि परिसरातील शेतीला पर्यायी पाणीपुरवठा करता येऊ शकतो.

वेलणकर यांनी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांना दिलेल्या निवेदनानुसार, २५ सप्टेंबर ते १४ ऑक्टोबर या काळात जलसंपदा विभागाकडून दररोज सरासरी केवळ दीड कोटी लिटर पाणी उचलले जात होते.

सहा पंपांची व्यवस्था असूनही एकच पंप साडेचार तास चालवला जात असल्याचा आरोप त्यांनी केला होता.

यंत्रणेचा पूर्ण क्षमतेने वापर झाला असता, तर संबंधित कालावधीत धरणातील किमान एक टीएमसी पाणी शेतीसाठी सोडण्याची गरज कमी झाली असती, असा दावाही त्यांनी केला होता.

टीकेनंतर आता रोज ४५ कोटी लिटर पाणी?

जॅकवेलच्या वापराबाबत उपस्थित झालेल्या प्रश्नांनंतर जलसंपदा विभागाने पाच पंप चोवीस तास सुरू केल्याची माहिती वेलणकर यांनी दिली आहे.

त्यांच्या दाव्यानुसार, आता दररोज सुमारे ४५ कोटी लिटर प्रक्रिया केलेले पाणी बेबी कॅनॉलमधून शेतीसाठी सोडण्यात येत आहे. सहावा पंपही लवकरच सुरू होण्याची अपेक्षा आहे.

हे आकडे अधिकृत नोंदींमध्ये निश्चित झाल्यास यापूर्वीच्या तुलनेत प्रक्रिया केलेल्या पाण्याच्या वापरात मोठी वाढ झाल्याचे स्पष्ट होईल.

मात्र पाणीउपसा वाढणे आणि धरणातील पाण्याची प्रत्यक्ष बचत होणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. शेतीला पोहोचलेले पाणी, संबंधित कालव्यातील वितरण आणि धरणातून कमी केलेले आवर्तन यांची पडताळणी केल्यानंतरच प्रत्यक्ष बचतीचा आकडा निश्चित करता येईल.

पाणी उपलब्ध असताना वापरासाठी पाठपुरावा का करावा लागतो?

या संपूर्ण प्रकरणात जलसंपदा विभागाच्या नियोजनावर वेलणकर यांनी टीका केली आहे.

‘फटके बसल्यावरच काम करायचे, ही सवय कधी जाणार?’ असा प्रश्न उपस्थित करत त्यांनी यंत्रणेचा नियोजनबद्ध वापर होण्याची आवश्यकता व्यक्त केली.

पुणेकरांच्या करातून मोठा खर्च करून उभारलेला प्रकल्प अपेक्षित क्षमतेने कार्यरत नसेल, तर त्यामागील तांत्रिक, प्रशासकीय किंवा पाण्याच्या गुणवत्तेशी संबंधित कारणे जनतेसमोर मांडली गेली पाहिजेत.

पाणीकपात कमी करण्याचा पर्याय ठरू शकतो का?

मुंढवा जॅकवेलमधून शेतीसाठी प्रक्रिया केलेल्या पाण्याचा वापर वाढल्यास धरणातील पिण्यायोग्य पाण्याची मागणी काही प्रमाणात कमी करण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.

मात्र याचा पुण्यातील पाणीकपातीवर प्रत्यक्ष किती परिणाम होईल, हे पाणीवाटपाचे अधिकृत नियोजन, धरणसाखळीतील साठा आणि आगामी उन्हाळ्यातील मागणी यावर अवलंबून असेल.

यासाठी महापालिका आणि जलसंपदा विभागाने एकत्रितपणे पाण्याचे नियोजन करण्याची गरज आहे.

‘माय मराठी’चे प्रशासनाला पाच प्रश्न

१. मुंढवा जॅकवेलमधील सहा पंप यापूर्वी पूर्ण क्षमतेने का चालवण्यात येत नव्हते?

२. २५ सप्टेंबरपासून शेतीसाठी धरणातून प्रत्यक्ष किती टीएमसी पाणी सोडण्यात आले?

३. आता पाच पंप सुरू केल्यानंतर धरणातील पाण्याची प्रत्यक्ष किती बचत झाली आहे?

४. प्रक्रिया केलेल्या पाण्याचा वापर वाढल्यामुळे पुणेकरांवरील पाणीकपातीचा फेरविचार होणार का?

५. मुंढवा जॅकवेलच्या दैनंदिन पाणीउपशाची आणि प्रत्यक्ष वितरणाची आकडेवारी सार्वजनिक केली जाणार का?

पुण्याच्या पाणीसुरक्षेचा प्रश्न

पुण्यातील वाढती लोकसंख्या, शेतीची गरज, मर्यादित पर्जन्यमान आणि आगामी उन्हाळ्याचे आव्हान पाहता उपलब्ध पाण्याचा प्रत्येक थेंब योग्य पद्धतीने वापरणे आवश्यक आहे.

मुंढवा जॅकवेलसारख्या प्रकल्पांचा प्रभावी वापर केल्यास पाण्याच्या पुनर्वापराला चालना मिळू शकते. मात्र यासाठी नियमित देखरेख, विश्वासार्ह आकडेवारी आणि महापालिका व जलसंपदा विभागातील समन्वय अत्यावश्यक आहे.

पुणेकरांना पाणी जपून वापरण्याचे आवाहन करणारे प्रशासन स्वतःच्या ताब्यातील पाण्याच्या पुनर्वापराच्या यंत्रणेचा किती कार्यक्षमतेने उपयोग करते, याचे उत्तरही आता जनतेला मिळाले पाहिजे.

संपादकीय टीप : धरणसाठ्याची आकडेवारी १८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सकाळी सहा वाजताच्या उपलब्ध अहवालावर आधारित आहे. मुंढवा जॅकवेलमधील पाच पंप चोवीस तास सुरू असल्याचा आणि दररोज ४५ कोटी लिटर पाणी सोडले जात असल्याचा तपशील विवेक वेलणकर यांच्या दाव्यावर आधारित असून, त्याची जलसंपदा विभागाकडून स्वतंत्र पुष्टी झालेली नाही.