एकटे चालत असतानाही पोलिसांनी रोखल्याचा CJPचा आरोप; कनॉट प्लेसमधील तिरंगा कार्यक्रमापूर्वी प्रतिबंधात्मक कारवाई, राष्ट्रीय ध्वजासोबत छायाचित्र काढण्याच्या आवाहनावरूनही दिल्लीत संघर्ष
नवी दिल्ली, १६ ऑक्टोबर २०२६ : देशाच्या राजधानीत राष्ट्रीय ध्वज हातात घेऊन शांततापूर्ण कार्यक्रमात सहभागी होण्यासाठी जात असतानाही पोलिसांकडून अडवण्यात आल्याचा आरोप करत कॉकरोच जनता पार्टीचे (CJP) संस्थापक आणि राष्ट्रीय संयोजक अभिजीत दीपके यांनी दिल्ली पोलिसांच्या कारवाईवर तीव्र आक्षेप घेतला आहे. ‘देशाच्या राजधानीत आपलाच राष्ट्रीय ध्वज हातात धरणे हा गुन्हा मानला जात असेल, तर मला तुरुंगात टाका,’ अशा शब्दांत त्यांनी पोलिसांना आव्हान दिल्याचे CJPच्या निवेदनात म्हटले आहे. कनॉट प्लेस येथील सेंट्रल पार्कमध्ये आयोजित तिरंगा कार्यक्रमापूर्वीच दीपके यांना पोलिसांनी प्रतिबंधात्मक ताब्यात घेतल्याने दिल्लीत शांततापूर्ण आंदोलनाचा अधिकार आणि सार्वजनिक सुव्यवस्थेसाठी लागू करण्यात आलेल्या निर्बंधांवरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आहे.
अनिश गवांडे यांच्या निवासस्थानाबाहेर पोलिसांनी रोखले!
कॉकरोच जनता पार्टीने १६ ऑक्टोबर रोजी प्रसिद्ध केलेल्या निवेदनानुसार, अभिजीत दीपके हे राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी–शरदचंद्र पवार पक्षाचे प्रवक्ते अनिश गवांडे यांच्या निवासस्थानाबाहेरून सेंट्रल पार्कच्या दिशेने निघाले होते.
त्यावेळी दीपके हे पूर्णपणे एकटे चालत होते आणि त्यांच्यासोबत कोणताही जमाव नव्हता, असा दावा CJPने केला आहे. असे असतानाही पोलिसांनी त्यांना घेरून त्यांचा मार्ग रोखला आणि ताब्यात घेतल्याचे पक्षाने म्हटले आहे.
पोलिसांनी अडवल्यानंतर दीपके यांनी आपण एकटे असताना कोणत्या कारणाने रोखले जात आहोत, अशी विचारणा केली.
‘तुम्ही मला का अडवत आहात? मी पूर्णपणे एकटा चालत आहे; माझ्यासोबत कोणताही जमाव नाही,’ असे दीपके यांनी पोलिसांना विचारल्याचे निवेदनात नमूद करण्यात आले आहे.
‘तिरंग्यासोबत फोटो काढा आणि शांतपणे निघून जा’ — CJPचे आवाहन
या प्रकरणातील महत्त्वाची बाब म्हणजे CJPने आपल्या समर्थकांना कार्यक्रमाच्या स्वरूपाबाबत दिलेल्या कथित सूचना.
पक्षाच्या म्हणण्यानुसार, कोणताही मोठा मोर्चा किंवा गर्दी आयोजित करण्याऐवजी नागरिकांनी लहान गटांमध्ये सेंट्रल पार्कच्या दिशेने जावे, हातात राष्ट्रीय ध्वज घेऊन एक छायाचित्र काढावे आणि त्यानंतर शांततेने निघून जावे, असे आवाहन करण्यात आले होते.
कोणत्याही प्रकारचा गोंधळ, हिंसाचार किंवा सार्वजनिक सुव्यवस्थेला अडथळा निर्माण होऊ नये, यासाठी हा मार्ग स्वीकारण्यात आल्याचा पक्षाचा दावा आहे.
मात्र, असे आवाहन करूनही पोलिसांनी दीपके यांना कार्यक्रमस्थळी पोहोचण्यापूर्वीच ताब्यात घेतल्यामुळे CJPने कारवाईचा निषेध केला आहे.
‘तिरंग्यावर प्रेम करणे गुन्हा असेल, तर तुरुंगात टाका’
पोलिसांनी अडवल्यानंतर अभिजीत दीपके यांनी राष्ट्रीय ध्वज हातात धरण्याचा अधिकार आणि नागरिकांच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा मुद्दा उपस्थित केला.
‘या देशात तिरंगा फडकवणे हा गुन्हा आहे का?’ असा सवाल त्यांनी पोलिसांना केल्याचे CJPच्या निवेदनात नमूद करण्यात आले आहे.
नागरिकांना लहान गटांमध्ये शांततेने कार्यक्रम करण्याचे आवाहन केले असताना त्यांनाही अडवले जात असल्याबद्दल त्यांनी नाराजी व्यक्त केली.
राष्ट्रीय ध्वजाविषयी प्रेम व्यक्त करणे ही सामान्य नागरिकांची देशभक्तीची भावना आहे. अशी शांततापूर्ण अभिव्यक्ती रोखली जात असेल, तर त्याचा अर्थ काय, असा प्रश्नही त्यांनी उपस्थित केला.
‘तिरंग्यावर प्रेम करणे हा तुमच्या कायद्यांनुसार गुन्हा असेल, तर या देशात मूलभूत देशभक्तीलाच तुम्ही गुन्हा ठरवले आहे,’ असे दीपके यांनी म्हटल्याचे पक्षाच्या निवेदनात नमूद आहे.
दीपके यांना ताब्यात घेताना समर्थकांची घोषणाबाजी
अभिजीत दीपके यांना पोलिसांनी अडवल्याची माहिती समोर आल्यानंतर परिसरात समर्थक आणि माध्यमांच्या प्रतिनिधींची गर्दी झाली.
दीपके यांना पोलिसांच्या वाहनातून नेण्याचा प्रयत्न सुरू असताना काही समर्थकांनी वाहनाचा मार्ग रोखण्याचा प्रयत्न केल्याचे वृत्त आहे.
आपण पाठवलेल्या छायाचित्रांत दीपके यांच्याभोवती पोलीस अधिकारी, माध्यमांचे प्रतिनिधी आणि अन्य नागरिकांची गर्दी दिसत आहे.
या घटनेनंतर दिल्लीतील तिरंगा कार्यक्रमाच्या पार्श्वभूमीवरील बंदोबस्त अधिक चर्चेत आला.
दिल्ली पोलिसांची भूमिका काय?
नवी दिल्ली जिल्ह्यात भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेच्या (BNSS) कलम १६३ अंतर्गत प्रतिबंधात्मक आदेश लागू करण्यात आले आहेत.
या आदेशांच्या पार्श्वभूमीवर कनॉट प्लेस परिसरात मोठे जमाव, अनधिकृत निदर्शने आणि सार्वजनिक सुव्यवस्थेला बाधा पोहोचवू शकणाऱ्या कार्यक्रमांवर निर्बंध घालण्यात आल्याची पोलिसांची भूमिका आहे.
दिल्ली पोलिसांनी कार्यक्रमापूर्वी दीपके यांना नोटीस बजावून नियोजित निदर्शनात सहभागी न होण्याच्या सूचना दिल्याचेही वृत्त आहे.
तथापि, दीपके यांच्या प्रकरणात ताब्यात घेण्याचा नेमका कायदेशीर आधार काय होता, याचा संपूर्ण अधिकृत आदेश स्वतंत्रपणे उपलब्ध झालेला नाही.
केवळ राष्ट्रीय ध्वज हातात धरणे हा गुन्हा असल्याचे पोलिसांनी अधिकृतरीत्या म्हटलेले नाही. त्यामुळे ‘तिरंगा हातात धरणे गुन्हा आहे का?’ हा दीपके यांनी पोलिसांच्या कारवाईवर उपस्थित केलेला सवाल आहे, असा फरक महत्त्वाचा ठरतो.
‘सरकारला सामान्य नागरिकांच्या हातातील तिरंग्याची भीती’ — CJPचा आरोप
कॉकरोच जनता पार्टीने या कारवाईबद्दल प्रसिद्ध केलेल्या निवेदनात केंद्र सरकार आणि दिल्ली पोलिसांवर टीका केली आहे.
शांततापूर्ण कार्यक्रम रोखण्यामागे सार्वजनिक सुव्यवस्थेपेक्षा नागरिकांच्या विरोधाचा आवाज दडपण्याचा उद्देश असल्याचा आरोप पक्षाने केला आहे.
नागरिकांनी मोठी गर्दी टाळून केवळ राष्ट्रीय ध्वजासोबत छायाचित्र काढण्याचा मार्ग स्वीकारला असतानाही त्यांना रोखण्यात आले, असे पक्षाचे म्हणणे आहे.
राष्ट्रीय ध्वजाबद्दलचा आदर आणि निवडणूक प्रक्रियेविषयी प्रश्न उपस्थित करण्याचा नागरिकांचा अधिकार अशा कारवाईने संपणार नाही, असा निर्धारही संघटनेने व्यक्त केला आहे.
मात्र प्रशासनाचा नेमका हेतू काय होता, याविषयी CJPने केलेले आरोप स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेले नाहीत.
SIR विरोधातील आंदोलनाला तिरंग्याची जोड
मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या राजीनाम्याच्या मागणीसाठी आणि मतदारयादीच्या विशेष सखोल पुनरीक्षण प्रक्रियेविरोधात CJPने आंदोलन सुरू केले आहे.
१० ऑक्टोबर रोजी दिल्लीतील जंतर-मंतर परिसरात नियोजित आंदोलनाला रोखण्यात आल्यानंतर आंदोलनस्थळ, पोलिसांचे प्रतिबंधात्मक आदेश आणि कार्यकर्त्यांना ताब्यात घेण्याच्या घटनांवरून वाद सुरू झाला.
त्यानंतर १६ ऑक्टोबरला कनॉट प्लेसच्या सेंट्रल पार्कमध्ये राष्ट्रीय ध्वजासह शांततापूर्ण कार्यक्रम आयोजित करण्याची घोषणा करण्यात आली.
मात्र नियोजित कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वीच दीपके यांना ताब्यात घेतल्याने या आंदोलनाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.
राष्ट्रीय ध्वज, आंदोलनाचा अधिकार आणि कायद्याची मर्यादा
भारतीय संविधान नागरिकांना अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि शांततापूर्ण, निःशस्त्र एकत्र येण्याचा अधिकार देते. मात्र सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि अन्य कायदेशीर कारणांसाठी या अधिकारांवर वाजवी निर्बंध लागू होऊ शकतात.
त्यामुळे राष्ट्रीय ध्वज हातात धरण्याची स्वतंत्र कृती आणि प्रतिबंधात्मक आदेश लागू असलेल्या परिसरात संघटित कार्यक्रम आयोजित करणे, या दोन्ही बाबी कायद्याच्या दृष्टीने वेगळ्या ठरू शकतात.
दीपके यांच्या ताब्यात घेण्याच्या कारवाईची कायदेशीर वैधता निश्चित करण्यासाठी पोलिसांची नोटीस, संबंधित प्रतिबंधात्मक आदेश आणि घटनाक्रमाची अधिकृत नोंद तपासावी लागेल.
आता पोलिसांच्या कारवाईच्या कारणांवर प्रश्न
अभिजीत दीपके यांनी आपण एकटे चालत असताना अडवण्यात आल्याचा दावा केल्यामुळे संबंधित प्रतिबंधात्मक आदेश नेमक्या कोणत्या परिस्थितीत आणि कोणत्या आधारावर लागू करण्यात आले, हा प्रश्न उपस्थित झाला आहे.
CJPने मोठी गर्दी टाळण्याचे आवाहन केले होते का, पोलिसांना कोणती माहिती उपलब्ध होती आणि दीपके यांना प्रत्यक्षात कोणत्या आदेशाअंतर्गत ताब्यात घेण्यात आले, या सर्व बाबींचा तपशील समोर येणे आवश्यक आहे.
‘देशाच्या राजधानीत आपलाच राष्ट्रीय ध्वज हातात धरणे गुन्हा असेल, तर मला तुरुंगात टाका,’ या अभिजीत दीपके यांच्या विधानामुळे दिल्लीतील पोलिसी कारवाईबाबतचा वाद अधिक तीव्र झाला आहे. आता या कारवाईसंबंधी दिल्ली पोलिसांकडून मिळणारे अधिकृत स्पष्टीकरण आणि पुढील घडामोडींकडे लक्ष लागले आहे.
