२१ एप्रिल १९८९. ठाण्यातील शिवसेनेचे नगरसेवक श्रीधर खोपकर यांची तलवारीने हत्या झाली. महापौर निवडणुकीत शिवसेनेची मते फुटल्याचा संशय त्यांच्या नावावर घेतला गेला आणि त्यानंतर घडलेल्या या घटनेने शिवसेनेत एक स्पष्ट संदेश गेला – “गद्दारी करणाऱ्याचा खोपकर केला जाईल.”
त्या काळातील शिवसेना ही संघर्ष, आक्रमकता आणि संघटनशक्ती यासाठी ओळखली जात होती. मराठी अस्मिता, रोजगार, गिरणी कामगारांचे प्रश्न आणि रस्त्यावर उतरून लढण्याची तयारी या गोष्टींनी शिवसेना उभी राहिली. बाळासाहेब ठाकरे यांच्या करिष्म्यामुळे पक्षातील शिस्त आणि नेतृत्वावरील विश्वास अबाधित राहिला.
मात्र, काळ बदलत गेला आणि शिवसेनेत बंडांची मालिका सुरू झाली. सर्वप्रथम छगन भुजबळ यांनी पक्ष सोडला. त्यानंतर गणेश नाईक, नारायण राणे, राज ठाकरे आणि अखेरीस एकनाथ शिंदे यांनी वेगवेगळ्या काळात बंड करत शिवसेनेला मोठे धक्के दिले.
भुजबळ यांच्या वाढत्या लोकप्रियतेकडे आणि मंडल आयोगाच्या प्रश्नाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन, गणेश नाईक यांच्या वाढत्या आर्थिक व राजकीय प्रभावाबाबतची अस्वस्थता, नारायण राणे यांच्या मुख्यमंत्रीपदाच्या महत्त्वाकांक्षेला मिळालेला विरोध आणि राज ठाकरे यांच्याशी वाढलेला संघर्ष – या सर्व घटनांमध्ये नेतृत्व आणि प्रभावी नेत्यांमधील दुरावा दिसून आला.
उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखाली शिवसेनेची शैली बदलली. आक्रमक रस्त्यावरील राजकारणाऐवजी संघटनात्मक आणि मवाळ राजकारणाला प्राधान्य मिळाले. त्याचवेळी जागतिकीकरणामुळे समाजाची मानसिकता बदलली. राडेबाजी करणारा कार्यकर्ता कमी झाला आणि व्यावसायिक, सुशिक्षित वर्ग राजकारणात वाढू लागला.
२०१४ नंतर नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली भाजप राष्ट्रीय पातळीवर प्रबळ झाला. शिवसेना-भाजप संबंधांमध्ये तणाव वाढला. महाविकास आघाडी स्थापून उद्धव ठाकरे मुख्यमंत्री झाले, मात्र त्यानंतर पक्षांतर्गत संवाद, नेतृत्वावरील विश्वास आणि संघटनात्मक एकजूट यांची परीक्षा सुरू झाली.
याच पार्श्वभूमीवर एकनाथ शिंदे यांचे बंड घडले. शिवसेनेच्या इतिहासातील हे सर्वात मोठे विभाजन ठरले. त्यानंतर खासदार, आमदार आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांतील पदाधिकाऱ्यांची गळती सुरूच राहिली.
एकेकाळी बंडखोरांविरुद्ध कठोर भूमिका घेणारी शिवसेना आज स्वतःच्या अस्तित्वाच्या लढाईत अडकलेली दिसते. प्रश्न केवळ बंडखोरीचा नाही, तर बदलत्या राजकीय वास्तवाशी जुळवून घेण्यात पक्ष किती यशस्वी ठरला याचाही आहे.
श्रीधर खोपकर हत्येनंतर ‘गद्दारांचा खोपकर’ हा संदेश देणारी शिवसेना आज सहा खासदार फुटल्याच्या चर्चेत अडकलेली दिसते. त्यामुळे राजकीय वर्तुळात एकच प्रश्न विचारला जात आहे – एकेकाळी बंडखोरांना सळो की पळो करून सोडणारी शिवसेना इतकी कमकुवत कशी झाली?
या प्रश्नाचे उत्तर नेतृत्व, संघटन, बदलती सामाजिक मानसिकता, भाजपचा उदय आणि अंतर्गत सत्तासंघर्ष या सर्व घटकांमध्ये दडलेले दिसते.
