· गोल्ड लोन शिल्लक आता भारताच्या रिटेल क्रेडिट पोर्टफोलिओपैकी 11.1%; मार्च 2022 मध्ये हे प्रमाण 5.9% होते
· ओरिजिनेशन मूल्य 2022 च्या पहिल्या तिमाही पासून 5.1 पट वाढले असून सरासरी तिकीट आकार 90,000 रु. वरून दुप्पटीने वाढून 1.96 लाख रु.
· प्राइम आणि त्याहून उच्च प्राइम कर्जदार आता सुमारे 52% ओरिजिनेशनमध्ये आहेत आणि महिलांचा वाटा 39% आहे. त्यायोगे गोल्ड लोन बाजारात अधिक व्यापक आणि मजबूत कर्जदार आधार दिसून येत आहे
मुंबई, 14 एप्रिल 2026: गोल्ड लोन वेगाने वाढत शिल्लक वाट्याच्या आधारावर भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे रिटेल क्रेडिट उत्पादन बनले आहे1. ट्रान्सयुनियन सिबिलच्या गोल्ड लोन लँडस्केप अहवालानुसार मार्च 2022 पासून गोल्ड लोन शिल्लक 3.8 पट वाढली असून डिसेंबर 2025 पर्यंत भारताच्या रिटेल क्रेडिट पोर्टफोलिओमधील त्यांचा वाटा 5.9% वरून 11.1% पर्यंत वाढला आहे. या वाढीतून कर्जदारांकडून वाढता स्वीकार, मोठे तिकीट आकार, वित्तपुरवठादारांचा व्यापक सहभाग आणि अधिक विस्तृत क्रेडिट इतिहास असलेल्या ग्राहक व महिला कर्जदारांचा समावेश असलेला कर्जदार प्रोफाइल दिसून येतो.
अहवालात असे दर्शविले आहे की या विभागातील वाढ विशेषतः एनबीएफसीमध्ये मजबूत राहिली आहे. त्यांनी मार्च 2022 मधील 7% वरून डिसेंबर 2025 मध्ये 11% पर्यंत गोल्ड लोन शिल्लक वाटा वाढवला आहे, तसेच सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांनी याच कालावधीत 57% वरून 62% पर्यंत वाढ केली आहे. प्रत्येक खात्यावरील सरासरी गोल्ड लोन शिल्लक मार्च 2022 मधील 1.1 लाख रु. वरून डिसेंबर 2025 मध्ये 1.9 लाख रु. झाली आहे. त्यातून या विभागातील कर्जाचे वाढते प्रमाण अधोरेखित होते.
चार्ट 1: गोल्ड लोन इंडस्ट्री सप्लाय (इंडेक्स्ड) *
टीप: मार्च ’22 ला संपलेल्या तिमाहीसाठी निर्देशांक 100 धरला आहे
पुरवठा प्रवाह बाजारातील घडामोडींमध्ये तीव्र विस्तार दर्शवतात. 2022 मधील पहिल्या तिमाहीपासून गोल्ड लोन ओरिजिनेशनचे प्रमाण 2.3 पट वाढले आहे, तर त्याच कालावधीत ओरिजिनेशन मूल्य 5.1 पट वाढले आहे. 2022 मधील पहिल्या तिमाहीत 90,000 रु. असलेला सरासरी तिकीट आकार 2025 च्या चौथ्या तिमाहीत 1.96 लाख रु. पर्यंत वाढला आहे. यावरून बाजाराचा विस्तार फक्त पोहोच वाढविण्यातच नाही तर उच्च मूल्याच्या कर्जाकडेही होत असल्याचे दिसते.
कर्जदारांचे प्रोफाइल देखील बदलत आहेत. गोल्ड लोन ओरिजिनेशनमध्ये प्राइम आणि त्याहून उच्च प्राइम2 कर्जदारांचा वाटा 2022 मधील 43% वरून 2025 मध्ये सुमारे 52% झाला आहे, तर न्यू-टू-क्रेडिट सहभाग 12% वरून 6% पर्यंत घटला आहे. यावरून कर्जदारांच्या प्रोफाइलमध्ये गोल्ड लोन अधिक व्यापक आणि वैविध्यपूर्ण होत असल्याचे सूचित होते.
ट्रान्सयुनियन सिबिलचे व्यवस्थापकीय संचालक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी श्री. भावेश जैन म्हणाले, “भारतामध्ये सोने नेहमीच आर्थिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाचे राहिले आहे. परंतु आता सोने-आधारित कर्जाचा वापर कसा केला जातो यात एक संरचनात्मक बदल होत असताना आपण पाहत आहोत. सुलभ सुरक्षित कर्ज म्हणून गोल्ड लोन हे वाढत्या प्रमाणात मुख्य प्रवाहातील, सुसूत्र आणि सहज उपलब्ध या स्वरूपाचे बनत आहे. त्यांची जलद वाढ कर्जदात्यांचा म्हणजेच वित्तपुरवठादारांचा विश्वास आणि ग्राहकांचा वाढता स्वीकार या दोन्हींचे प्रतिबिंब आहे.
“विशेष लक्षवेधी बाब म्हणजे या विभागात अधिक मजबूत क्रेडिट प्रोफाइल असलेले कर्जदार, मोठे तिकीट आकार आणि परत परत वापर होत आहे. यावरून असे दिसते की गोल्ड लोन आता केवळ अल्पकालीन तरलतेच्या गरजांसाठी वापरले जात नाहीत, तर ते घरगुती कर्ज घेण्याच्या व्यापक वर्तनाचा भाग बनत आहेत,” असेही ते पुढे म्हणाले.
व्यापक कर्जदार आधार विस्ताराला देत आहे चालना
महिला कर्जदार गोल्ड लोन विस्तारामध्ये एक महत्त्वाचा वाढीचा घटक म्हणून उदयास आले आहेत. गोल्ड लोन ओरिजिनेशनमध्ये महिलांचे प्रमाण 2022 मधील 36% वरून वाढून 2025 मध्ये 39% झाले. दक्षिणेकडील बाजारपेठांबरोबरच पश्चिम आणि उत्तरेकडील राज्यांमध्येही मजबूत वाढ दिसून येत आहे. अहवालात तेलंगणा, उत्तर प्रदेश, राजस्थान, गुजरात, महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश या राज्यांमध्ये महिला कर्जदारांमध्ये उल्लेखनीय गती दिसून येत असल्याचे ठळकपणे नमूद केले आहे. त्यातून वेगवेगळ्या भौगोलिक प्रदेशात मागणीचा विस्तार स्पष्ट होतो.
अहवालात कर्जदारांच्या कर्ज घेण्याच्या पद्धतींमध्येही बदल होत असल्याचे नमूद केले आहे. प्रति कर्जदार सरासरी प्रलंबित रक्कम डिसेंबर 2022 मधील 1.9 लाख रु. वरून डिसेंबर 2025 मध्ये 3.1 लाख रु. झाली आहे, तर 2.5 लाख रु. पेक्षा जास्त गोल्ड लोन एक्स्पोजर असलेल्या कर्जदारांची संख्या 2025 अखेरीस एकूण कर्जदारांच्या 14% झाली आहे. 2022 मध्ये हेच प्रमाण 10% होते. जास्त प्रमाणात सध्या असलेली शिल्लक आणि अधिक असुरक्षित एक्स्पोजर असलेले कर्जदारही ओरिजिनेशनमध्ये अधिक ठळक झाले आहेत. यावरून गोल्ड लोन आता कर्जदारांच्या वॉलेटमध्ये इतर कर्ज स्वरूपांसोबत अधिक प्रमाणात दिसत आहेत.
वाढ ही मजबूत जोखीम शिस्तीसह संतुलितच असावी
अहवालात या विभागाच्या वाढीसोबत अधिक तीव्र कर्जदार-स्तरीय जोखीम मूल्यमापनाची गरज अधोरेखित करण्यात आली आहे. अभ्यासानुसार, जून 2025 ला संपलेल्या सहा महिन्यांत ओरिजिनेट केलेल्या गोल्ड लोनसाठी एकूण थकबाकी दर 1.1% होता (थकबाकी म्हणजे ओरिजिनेशनच्या सहा महिन्यांत 60 दिवसांपेक्षा जास्त विलंबाने नोंदवलेले कोणतेही खाते). ज्यांची पोस्ट-ओरिजिनेशन गोल्ड लोन प्रलंबित रक्कम 2.5 लाख रु. पेक्षा जास्त होती अशा कर्जदारांमध्ये थकबाकी दर 1.5% होता. तो कमी एक्स्पोजर असलेल्या कर्जदारांच्या 0.7% च्या तुलनेत सुमारे 2.2 पट जास्त आहे. याशिवाय, गोल्ड लोनमधील वॉलेट केंद्रीकरण, अलीकडील थकबाकी आणि एकूण कर्ज पोर्टफोलिओमध्ये गोल्ड लोनवर अधिक अवलंबित्व हे महत्त्वाचे पुढील जोखीम निर्देशक आहेत.
अहवालात पुढे असेही नमूद केले आहे की गंभीर थकबाकीचा इतिहास असलेले आणि नंतर गोल्ड लोनवर अवलंबून राहणारे कर्जदार औपचारिक क्रेडिट प्रणालीपासून दूर जाण्याचा लक्षणीय उच्च धोका दर्शवतात. त्यांचा क्रेडिट उपलब्धता बंद होण्याचा दर नॉन-डिफॉल्टिंग कर्जदारांच्या तुलनेत सुमारे 1.6 पट जास्त होता. यावरून असे सूचित होते की ज्यांना त्यांच्या कर्जाची परतफेड नियमित आणि वेळेवर करण्यात अडचणी येत आहेत अशा कर्जदारांसाठी गोल्ड लोन हे शेवटचा पर्याय म्हणून वापरले जात असावेत.
श्री. जैन पुढे म्हणाले, “गोल्ड लोन विभागाचा विस्तार होत असताना वित्तपुरवठादारांचे प्राधान्य प्राथमिकता वाढ आणि सावधगिरी यामध्ये संतुलन राखणे हेच असले पाहिजे. तारण ठेवण्याची ताकद महत्त्वाची राहते परंतु कर्जदारांचे मूल्यमापन करण्यासाठी ती एकमेव निकष ठरू शकत नाही. वित्तपुरवठादारांनी कर्जदारांचा एकूण कर्जबाजारीपणा, परतफेड क्षमता, अलीकडील क्रेडिट वर्तन आणि विविध कर्जदात्यांमधील एक्स्पोजर यांचे अधिक सर्वसमावेशक मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे. कर्जदार-स्तरीय लोन-टू-वॅल्यू तपासणी अधिक मजबूत करणे, जोखीम-आधारित किंमत निर्धारण आणि गोल्ड लोनच्या परत परत वापरावर अधिक बारकाईने लक्ष ठेवणे हे या महत्त्वाच्या विभागाची शाश्वत आणि जबाबदार पद्धतीने वाढ सुनिश्चित करण्यासाठी आवश्यक ठरेल.”
1 डिसेंबर 2025 पर्यंत शिल्लक वाट्याच्या 27.8% सह गृहनिर्माण कर्ज हे सर्वात मोठे रिटेल क्रेडिट उत्पादन आहे
2 क्रेडिटव्हिजन® (CV) स्कोअर श्रेणी: सबप्राइम 300–680; नियर प्राइम 681–730; प्राइम 731–770; प्राइम प्लस 771–790; सुपर प्राइम 791-900
